Filigran jest znaną od starożytności techniką zdobienia przedmiotów artystycznych. Znaczenie słowa wywodzi się z łaciny gdzie filum to nitka, a granum to ziarno. Słowa te oddają sedno tej techniki, polegającej na układaniu części lub całych elementów ozdobnych w formie ażurowych siatek z cienkich drucików, zdobionych dodatkowo drobnymi metalowymi kuleczkami.

Zasadniczym materiałem wykorzystywanym w tej metodzie są cienkie druciki. Skręca się je ze sobą na podobieństwo nici sznurka i następnie rozklepuje na delikatny płaskownik. Uzyskując w ten sposób charakterystyczne zdobienie ząbkowanymi brzegami i liniami, będącymi śladami po zwinięciu drucików. Tak przygotowane druciki układane są we wzory i lutowane lub przyklejane do podłoża.

Początki stosowania tej techniki wywodzą się z okresu Mezopotamii, Syrii oraz Azji Środkowej. W najstarszych wyrobach dominującym elementem ozdobnym była granulacja. Filigran był szczególnie lubiany przez Etrusków. W czasie Średniowiecza popadł w zapomnienie, a swój renesans przeżył pod koniec XIX wieku w okresie Secesji.

Można wyróżnić wiele odmian technik filigranu które można podzielić na trzy zasadnicze rodzaje, tj. filigran z tłem, filigran ażurowy i filigran objętościowy.

Filigran z tłem
Filigran z tłem

Filigran z tłem

Filigran z tłem, gdzie wzór tworzy gładki lub skręcony i sklepany drut oraz granulacja przylutowana do podłoża najczęściej blaszanego. Możemy w tej odmianie wyodrębnić;

  • filigran z tłem ślepym, w którym to filigranowy wzór przylutowywany jest bezpośrednio na blasze niekiedy dodatkowo zdobionej punktowaniem, jest to najmniej skomplikowana odmiana,
  • filigran z tłem ażurowym, gdzie po przylutowaniu wzoru, tło jest usuwane za pomocą wycinania lub przecinaków,
  • filigran reliefowy, tu wzór przylutowywany jest do blachy uprzednio ukształtowanej cyzelowaniem,
  • filigra n z tłem wypełnionym emalią, nazywany emalią komórkową, gdzie po przylutowaniu wzoru przestrzenie ograniczone filigranowym wzorem wypełniane są emalią.
Filigran ażurowy.
Filigran ażurowy.

Filigran ażurowy

Filigran ażurowy, wzór składa się z drucianych elementów zlutowanych tylko ze sobą, możemy wydzielić;

  • filigran ażurowy płaski gdzie wzór składa się z drutów zlutowanych ze sobą w jednej płaszczyźnie, wyroby takie są dwuwymiarowe,
  • filigran ażurowy płaski wypełniony emalią zwany także emalią ażurową, polega na wypełnieniu pustych przestrzeni ograniczonych filigranem, przezroczystą lub prześwitującą emalią na podobieństwo witraży,
  • filigran ażurowy przestrzenny tzw. rzeźbiarski, metodą tą wykonuje się wyroby przestrzenne, trójwymiarowe,
    filigran wieloplanowy inaczej wielowarstwowy gdzie wzór tworzy się z dwóch lub więcej planów przylutowanych jeden do drugiego tak, że do tła lutuje się kolejne wzory leżące w drugiej płaszczyźnie, do której to lutujemy kolejny wzór tworząc tym sposobem efekt trójwymiarowości.
Filigran objętościowy.
Filigran objętościowy.

Filigran objętościowy

Filigran objętościowy technika, którą tworzy się przedmioty objętościowe takie jak pudełeczka, koszyczki, wazy, kubki, tace oraz przestrzenne odwzorowania zwierząt czy form architektonicznych. Wyroby te wykonywane są z elementów, składanych następnie w gotowy przedmiot. Poszczególne części robione są w formie rozwiniętej tj. płaskiej, jedną z powyżej opisanych metod.

W jednym przedmiocie możliwe jest także łączenie z sobą rożnych odmian filigranu.

Metale stosowane w filigranie

Skrętki wykorzystywane w technice filigranu wykonywane są wyłącznie z czystych metali takich jak; złoto, srebro bądź miedź. Decydują o tym dwie główne przesłanki. Pierwszą z nich jest fakt, iż stopy cechują się gorszą plastycznością, mają większą twardość i kruchość utrudniając ciągnienie drutu, jego rozklepywanie i skręcanie. Drugim powodem jest mniejsza niż czystych metali temperatura topnienia stopów, co komplikuje proces lutowania. Ze względów ekonomicznych, dopuszcza się sporadycznie stosowanie do wyrobów z metali szlachetnych niższych prób, dla złota 960, a srebra 925. Możliwe jest także stosowanie metali szlachetnych o tych próbach i nawet niższych do topienia granulacji, a w przypadku miedzianej granulacji, kulki można wykonywać z mosiądzu.

Prace wstępne

Stopień spłaszczenia skręconych ze sobą drutów może być różny, od ledwie zaakcentowanego do bardzo znacznego. Szersza i silniej spłaszczona skrętka daje większą powierzchnie styku lutowania, co przekłada się na mocniejsze i trwalsze wykonanie przedmiotu.

Można także w technice filigranu wykorzystywać okrągłe, gładkie, nieskręcane druty, które w połączeniu ze skrętkami ubogacają wzór.

Stosowane są także tzw. sznury o różnych grubościach i kształtach. Najprostszym przykładem będą nieformowane dalej, dwa skręcone ze sobą druty o średnicach większych niż te przeznaczone do spłaszczania. Złożone sznury wykonywane są z trzech bądź czterech drutów. Można także skręcać ze sobą dwa druty o innych średnicach.

Ciekawe i bogate wzory uzyskuje się wykonując „plecionkę” ze splatanych ze sobą, na podobieństwo warkocza trzech lub więcej drutów. Plecionka w wykonaniu przysparza wielu problemów i jest robiona z krótkich odcinków drutu. Możliwe jest także wykonanie zdobień „okrętką” tj. techniką podobną jak bajorek hafciarski, a polegającą na nawinięciu drutu o małej średnicy na drut o większej średnicy, tak by zwoje mocno przylegały do siebie.

Rodzaje drutów (począwszy do lewego górnego rogu); drut okrągły, drut płaski, drut okrągły skręcony, drut płaski kuty, drut okrągły skręcony, drut kordowy, drut płaski walcowany, drut kulkowy, drut płaski kuty, drut perforowany z „cięciem równoległym”, drut karbowany płaski kuty płasko (od „góry"), drut szpulowy, drut szpulowy „cięty równoległe”, drut gwintowany, drut gwintowany walcowany płasko, drut spiralny, drut spiralny o kwadratowym przekroju,  drut o prostokątnym przekrojem, drut płaski z karbowaną górną krawędzią, drut płaski z karbowanymi bokami, drut płaski plisowany, drut płaski falisty, drut płaski zygzak.
Rodzaje drutów (począwszy do lewego górnego rogu); drut okrągły, drut płaski, drut okrągły skręcony, drut płaski kuty, drut okrągły skręcony, drut kordowy, drut płaski walcowany, drut kulkowy, drut płaski kuty, drut perforowany z „cięciem równoległym”, drut karbowany płaski kuty płasko (od „góry”), drut szpulowy, drut szpulowy „cięty równoległe”, drut gwintowany, drut gwintowany walcowany płasko, drut spiralny, drut spiralny o kwadratowym przekroju, drut o prostokątnym przekrojem, drut płaski z karbowaną górną krawędzią, drut płaski z karbowanymi bokami, drut płaski plisowany, drut płaski falisty, drut płaski zygzak.

Do wzbogacenia i urozmaicenia wzorów wykonywanych techniką filigranu zgodnie z drugim członem nazwy – granum, można wykorzystać granulację. Używane są do niej drobne kulki wykonywane z topionego drutu.

Proces tworzenia filigranu.
Proces tworzenia filigranu.

Bez względu na stopień złożoności, a także wielkość wykonywanych wyrobów, możemy wyodrębnić w technice filigranu zasadnicze operacje takie jak; przygotowanie materiału i projekt przedmiotu, jego montaż oraz lutowanie. Zabiegi te zostaną przybliżone w kolejnych wpisach.


0 Komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *