Polskie opowieści ludowe

O wężach prawiono różnie. A to, że mają one swojego króla, co na głowie nosi koronę i rządzi innymi, to znowu, że za dokuczanie mszczą się i mogą nawet udusić.

Dawniej węże żyły w przyjaźni z człowiekiem, a człowiek je szanował i pozwalał im przebywać w oborze i chałupie. Babka mówiła, że ssały krowy i nieraz zabawiały dzieci.

Opowiadano też, że węże wyczuwały, jaka będzie zima i jak głęboką mają wykopać sobie kryjówkę, a gdy nadszedł czas siewów ozimych, wchodziły na drzewa i razem ze żmijami słuchały, jak na uroczyskach Żercy i Guślarze odprawiali żertwy i wróżby czynili na rok następny, a potem schodziły w głąb ziemi.

Starzy ostrzegali, aby w dniu tym nie przebywać ani w lesie, ani w sadzie, ani tam, gdzie rosną jakiekolwiek drzewa, a to dlatego, żeby uszanować święto gadów i nie sprowadzać na siebie nieszczęścia.

Duch pasiecznik

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

Żył przed laty sławetny, a jakże pszczelarz, Wawrzon Olbiński. Miał on ci wielgachną pasiekę na głębokich supłach, gdzieś niedaleko leśnej prześlogi.

Ojce mówili, że okopana była rowem i otoczona wałem. I gadali też, że w samym środku, gdzie złocił się kierz dziewanny, stał ulok-odmieniec, niby starzec jakiś, z długą brodą i grzywą. W nim to miał przemieszkiwać dobry duch-pasiecznik, który opiekował się pszczelną chudobą Olbińskiego.

Rabsiki i guślarze, co to niby mieli go widzieć, powiadali, że kręcił się po pasiece jako smukły człowieczyna w białym przyodzianiu. W ręku miał podkurzacz, z którego na wszystkie strony walił okrutny dym.

Pono rzucał on czary na tych, co chcieli okradać ule z miodu i wosku. Miały mu w tych czarach pomagać wilcze kły i pazury, co wisiały na otworze ulotka, w którym przemieszkiwał.

Pono w każde południe, jako że był przezorny gospodarek, obchodził pasiekę i pilnie pozierał, czy w każdym wylotku dobrze sprawują się robotne pszczółki i czy nie kręcą się tręty i skarle.

Raz do roku, na początku sierpnia, w jego święto, Olbiński składał ofiarę swojemu duszkowi. Przed jego ulokiem stawiał na kamieniu miód w skorupce, a obok kładł kawałek żytniego chleba. Pono duch-pasiecznik wielce z tego był rad.

Kwiat paproci

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

Jednemu chłopu w dzień przed nocą kupalną zginęły konie. Szukał ich po wsi, po łąkach i pastwiskach. Na próżno.

Powędrował w końcu do ciemnego boru. Tam szukał po ługach i drogach. Już zapadła noc, a on wciąż biegał i wołał:

– Cieś, ciesiu, cieś, ciesiu… – tylko echo rozlegało się między drzewami.

O północy znalazł się na Białym Ługu, gdzie rosły wielkie paprocie. Już nie biegł, ale szedł noga za nogą, bo czuł coraz to większe zmęczenie.

Chciał usiąść na zielonym wrzosie, aż tu nagle ogarnęła go niezwykła błogość i zobaczył, gdzie są jego konie. A potem jawiły mu się jeszcze jakieś inne dziwy.

Serce jego wypełniło się wielkim szczęściem.

– Bogi wielkie! – wołał ucieszony chłop. – Toż niechybnie dostał mi się kwiat paproci.

Co tchu w piersiach pognał tam, gdzie spokojnie pasły się jego konie. Połapał je i przyprowadził do stajni, a sam poszedł do chałupy.

Gdy zdejmował buty, kwiat paproci wyleciał, a z nim szczęście, które trwało tak krótko.

W noc Kupały

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

Nocą, w czas Kupały, paśli chłopy woły na ugorze. Siedzieli przy ognisku i prawili o dawnych czasach.

W pewnej chwili jeden z nich, a był to Lewuniok, odezwał się w te słowa:

– Słuchajcie, nadchodzi północka, a wiadomo, o takiej porze kwitnie cudowna paproć. Niedaleko stąd jest długi rów, a w nim, jak w najśliczniejszym gaju, pełno zieloniutkich paproci. Chodźmy tam!

– Chodźmy! – zawołali wszyscy i pośpiesznie ruszyli do podmokłego rowu.

Pokładli się nad nim i zaczęli wpatrywać się w tajemniczy gąszcz. Przez dłuższy czas leżeli na zorowiu w grobowym milczeniu. Tylko z dala dolatywały do nich sobótkowe pokrzykiwania i pieśni smutne i radosne.

Lewuniok pierwszy zobaczył, że na czubku najniższej paproci rozjaśniał piękny, biały kwiat. Chciał go zerwać, wyciągnął rękę, a tu patrzy – żmija wychyla swoją głowę i przeraźliwie syczy. Krzyknął więc z wielkiej bojaźni.

W tej samej chwili przeleciał nad nimi straszliwy świst wiatru, a potem jeszcze straszniejszy trzask łamanych drzew i gałęzi. Wszyscy struchleli ze strachu. Leżeli na pół żywi. Jak tylko się trochę uspokoiło, zerwali się z zorowia i co tchu pobiegli między woły.

Widać nie im był pisany cudowny kwiat paproci.

Jak wąż ratował chłopa

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

W jesienny ranek o świtaniu wziął chłop kobiałkę i poszedł na grzyby. Gdy tylko znalazł się w borze, zaraz skręcił tam, gdzie rosły wrzosowiska i paprocie.

Chodził bardzo powoli, rozglądał się i od czasu do czasu podnosił to prawdziwka, to panoka lub koźlarza. W godzinę miał już pełną kobiałkę. Spojrzał na słonko i ruszył do prześlogi.

Kiedy przechodził przez chechły, zawadził o korzeń i wpadł z całą siłą w wilczy dół, w którym spał potężny wąż z koroną królewską na głowie.

Przeląkł się strasznie, ale nie węża, bo te uchodziły zawsze za gady przyjazne, tylko ciemnej czeluści, w której znalazł się tak niespodziewanie. Zaczął żarliwie modlić się do Bogów i błagać o pomoc jakąś.

Potem próbował sam wydostać się. Robił to kilka razy, ale zawsze nadaremnie. Wreszcie wielce strudzony gorzko zapłakał nad swoją niedolą.

Wąż leżał spokojnie i patrzył litościwie na nieporadne wysiłki człowieka. Zapragnął mu pomóc. Syczeniem chciał się z nim porozumieć, ale nieszczęśnik takiego języka nie rozumiał.

Wtedy wąż skierował swój ogon do ręki chłopa, a sam zaczął pełzać po ścianie dołu. W końcu wydostał się na górę, gdzie okręcił się o najbliższe drzewo. Ale chłop tego też nie pojął.

Wąż z głośnym sykiem wrócił do dołu i po raz drugi zrobił to samo. Chłop wreszcie zrozumiał, chwycił go oburącz i jak po linie wygramolił się z wilczego dołu.

Był uratowany.

Siostry zmienione w łabędzie

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

Były trzy siostry, wszystkie ładne, dobre i wesołe. Kochały się bardzo. Jednej było na imię Dobrusia, drugiej Sławka, a trzeciej, najstarszej – Jagódka.

Razu pewnego postanowiły iść na żertwę na stare uroczysko, co było pośrodku ciemnego boru. Zerwały się z posłania o pierwszym pianiu koguta, ubrały się, coś niecoś zjadły i wybiegły przed chałupę.

Księżyc był wtedy akurat w nowiu i niewiele dawał blasku. Toteż ciemność zalegała dokoła. Siostry w obawie, aby się nie pogubiły, chwyciły się za ręce i wędrowały samym środkiem piaszczystego gościńca.

Pierwsze wiorstwy przeszły w milczeniu, potem zaczęły cichutko śpiewać.

Tak dotarły do wielkiego zielonego Dębu Perunowego na rozstajach. Tam skręciły w lewo. Minęły jezioro i wkrótce znalazły się w brzozowym gaju, gdzie znajdowały się mogiłki potępieńców.

Przywarły jeszcze bardziej do siebie, a gdy szły dalej, słyszały tajemniczy szum drzew i wołanie: „Pójdź! Pójdź! Pójdź!”.

Na skraju owego brzozowego gaju przystanęły, żeby cokolwiek odpocząć i zastanowić się, czy dobrze idą. Nagle zauważyły w ciemnościach słabe, ledwo widoczne światełko.

Ucieszyły się i natychmiast ruszyły w tamtą stronę. Nie minęło kilka minut, a już były pod oknem starej chałupy.

Patrzą i wierzyć im się nie chce: w izbie stoi baba i smaruje sobie czymś pachy i spody stóp, potem okrakiem siada na ożogu i woła:

– Las, nie las, wieś, nie wieś, wietrze nieś!

Rozległ się trzask, a baba odwróciła się do komina.

– Na Bogów wielkich, toć to straszna ciota! Uciekajmy! – krzyknęła Dobrusia.

Usłyszała to zła czarownica. Bardzo się rozgniewała i migiem dopadła do okna, rozwarła je na oścież i zawołała:

– Stańcie się łabędziami i odtąd żyjcie w wodach Czarnego Jeziora!

Gwałtownie zahuczało w powietrzu. Dobrusia i Sławka padły na zagony między główki kapusty i zaraz też zamieniły się w białe, krzykliwe ptaki.

Tylko Jagódce, która zdążyła chwycić biedrzeniec, udało się uciec i co tchu pobiegła ku matczynej zagrodzie. Gdy już była na rozstajach, spotkała staruszka, który zagrodził jej drogę i odezwał się do niej spokojnie:

– Czemuś taka przerażona i tak się śpieszysz?

– Panie wędrowcze, stało się wielkie nieszczęście! Moje siostry zła ciota zza brzozowego gaju zamieniła w łabędzie i kazała im pływać po Czarnym Jeziorze!

– Wracaj do chałupy i pośpiesznie szyj dla sióstr koszulki z pokrzyw. Jeżeli je w przeciągu trzech dni przyodziejesz, to zaklęte siostry-ptaki odzyskają dawną postać.

Pocieszona Jagódka szybko poszła do matki, której wszystko, co się stało, opowiedziała z wielkim płaczem i zaraz zabrała się do roboty. O rannej rosie zrywała pokrzywy na ugorze, potem je suszyła i międliła, a z otrzymanych włókien przędła nitki. Z nitek tych tkała zgrzebne płótno. Późnym wieczorem przy płonącym łuczywie szyła koszulki dla swoich sióstr.

Bardzo się spieszyła, bo w najbliższy ranek musiały być już gotowe. Przy tym smutnie powtarzała:

Siostry moje kochane
Siostry łabędzie
Jutro waszym cierpieniom
Już koniec będzie
Nim zorza wzejdzie
Nim opadną wody
Wrócicie z powrotem
Do ludzkiej urody

Skoro świt przybiegła nad wody Czarnego Jeziora. Uklękła przy trzcinach i prosiła:

– Siostry-siostrzyce, łabędzie-łabędzice, przybywajcie, przybywajcie!

Trzy razy prośbę swoją powtórzyła. W pewnej chwili usłyszała ciche pluskanie i jękliwe głosy, a później coraz głośniejsze. Wreszcie ujrzała dwa śliczne łabędzie.

Chwyciła pierwszego i ubrała go w koszulkę. Od razu zmienił się w uroczą dziewczynę. Była to Dobrusia.

Potem złapała drugiego i ubrała w koszulkę, ale że zapomniała w pośpiechu przyszyć jednego rękawka, odczarowana Sławka pojawiła się bez ręki.

Rozpłakały się siostry i z wielkim płaczem wróciły pod matczyną strzechę.

W rok później udały się na uroczysko w ciemnym borze, aby za wszystko podziękować i prosić o opiekę wielkich Bogów.

Samotna sosna

XIX-wieczna stylizowana opowieść ludowa

Przy świńskiej drodze, na wzgórzu, tuż nad strugą stała samotna, rozgałęziona sosna. Zwali ją matką albo nasiennicą, bo rodziła jąderka, z których rosła borowa gęstwina. Szanowali ją i poważali jak jakąś świętość. Wkrótce w sosnowej dziupli pszczółki założyły sobie siedlisko.

I tak latami stała i szumiała sosna na wzgórzu, nad strugą. Ludzie jej się kłaniali i uważali za Boże drzewo. Aż tu któregoś jesiennego dnia zapadła uchwała, że sosnę-matkę trzeba ściąć, a na jej miejscu wystawić gromadzką tarlę.

Wyznaczyli wysoką nagrodę. Przyszło kilku chłopów do roboty. Popatrzyli, podumali, ale żaden sosny nie tknął, bo się bał kary Bogów.

Dopiero Antek z sąsiedniej wsi porwał się na sosnę. Mówili, że jak ją rąbał, to krew z niej ciekła. Długo nie cieszył się nagrodą, bo w trzecim tygodniu życie postradał, rażony piorunem. Przerażenie we wsi było wielkie.

Odtąd tu straszyło. Na ubłaganie Bogów ludzie znosili jadło i miody i składali w ofierze, prosząc o litość. Tak ciężko los ich pokarał za wycięcie tego świętego drzewa.

Pieśń Słowana

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Ignacy Kraszewski

Wisło biała, matko biała, czemu mętne wody twoje? Jakże mętne być nie mają, kiedy do nich Izy padają? Lud u brzega ręce łamie, ręce łamie i ratunku woła, a ratunku nie ma… Smok w pieczarze siadł pod górą, co zobaczy, to pochłonie, co pochwyci, to pożera. Kiedy z głodu ryczy wściekły, cała góra drży od ryku. Kiedy syty dyszy w jamie, oddech powietrze zaraża… Noc i dzień spoczynku nie ma – pola puste, lud ucieka, zwierz do lasu goni z trwogą… Trzody wyplenił i ludzi, dławi niewiasty i dzieci, a nigdy pastwy niesyty, ciągle ryczy, ciągle dyszy.

– Czymże zgładzić żmiję, smoka? Miecz mu skóry nie przebije, pałka czaszki nie roztrzaska, gardła mu nie zduszą dłonie i piorun go nie zabije, i woda go nie pochłonie, i ziemia go nie przykryje.

Krak na grodzie smutny siedzi, myśli, duma, brodę zwija, podparł się i patrzy w ziemię. „Jak mam pożyć tego smoka, jak potworę tę umorzyć?" Myśli miesiąc, myśli drugi, smok żre ludzi, myśli trzeci, a smok ryczy… Rady! rady! Płacze, ręce załamuje. – Jak mam pożyć tego smoka, jak potworę umorzyć.

Siedem razy miesiąc rośnie, siedem razy się roztapia, aż Krak Skubę wołać każe.

– Skubo, człecze, rób, coć rzekę: zabij wołu, owcę zabij, wnętrzności wyrzuć do wody, a smoły weźmij gorącej, a siarki nabierz palącej, a węgli nabierz czerwonych. Wypchaj ścierwo siarką, smołą, podrzuć je pod smoczą jamę, kiedy żmij zaryczy z głodu. Smok niech ogień ten pochłonie, niech mu wnętrzności przepali. Niech pęknie dzika potwora.

Poszedł Skuba i tak czyni, jako mądry król rozkazał. Zabił wołu, owcę zabił, nadział siarką, węglem, smołą, do pieczary je przywleka.

Gdy smok wyje z głodu wściekły i głodną paszczę otwiera: – Naści strawę, żmiju-smocze! – Połyka straszna paszczęka, ryknie, aż drży góra cała i gród z stołbami się chwieje. W smoku palą się wnętrzności, trzewia ogień mu wyżera. I z jamy głowę wywleka, leci do Wisły i żłopie. Źłopie, aż się nadął cały i rycząc rozpukł, i zdycha.

Wtem Krak z mieczem idzie z grodu, łeb żmii strasznej ucina, na żerdź go wtyka wysoko.

– Patrzaj, narodzie mój miły, że się twe męki skończyły. Ptacy niosą wieść wesołą, wiatry polami z nią biega, niech rolnik wychodzi z pługiem, niech pastuch bydło wyżenie, niech dzieci idą na łąki – nie ma już smoka na ziemi.

Nad smoczą jamą na górze gród się kamienny podnosi, tam Krak króluje spokojny, na cztery strony spoziera, cztery zwojował narody. A broda rośnie mu siwa i już mu piersi zakrywa, już i do kolan mu sięga. A kiedy dotknie się ziemi, król wie, że umrzeć mu pora. Ni się weseli, ni smuci, że swe królestwo porzuci, dwu synów ma już; u boku i córkę Wandę ma jedną. Broda dorosła już ziemi.

– Przyszła już na mnie godzina; weźcie królestwo na dwoje. Siostrze dać królewskie wiano i żyjcie w braterskiej zgodzie. Płacz po swym ojcu, narodzie! Naród zapłakał i ciało niesie na górę Lassotę, na stosie go posadzili tryznę z obiatą sprawili, popioły Kraka zebrali, każdy wziął po garści ziemi, szli i sypali, dopóki mogiła w górę nie wzrosła.

Kraj na pół bracia dzielili, poczną panować Krak z Lechem i Krak ma ziemi połowę, i Lech połowę ma ziemi. Lech patrzy na brata z trwogą: „starszy mi kark zgniecie nogą”.

– Jedźmy do lasu na łowy, bracie, na zwierza dzikiego, jedźmy razem w puszczę ciemną… będziemy gonić jelenie, będziem zabijać niedźwiedzie.

Siedli na koń, siostra z wieży prosi:

– Nie jedźcie na łowy – krucy dziś rano krakali i sen miałam w nocy krwawy. Weźcie czeladź, weźcie z sobą, zwierz jest dziki, las jest czarny.

A Krak śmieje się i rzecze:

– Zwierz i las niestraszny dla nas.

Aż w puszczę ciemną wjechali – wtem młodszy staje i rzecze: – Tutaj ci, bracie, umierać, ja całe pań„stwo zagarnę. – Rzekł i młotem w skroń mu ciska, aż krew szkarłatna wytryska i Krak na ziemię upada. Co tu czynić z ciałem brata? Z ziemi wilcy je wygrzebią, po trupie poznają ludzie. Mieczem go rąbie na ćwierci, tnie go na drobne kawały i na rozstajach je grzebie. Piaskiem białym przysypuje, nogami ubija ziemię. Księżyc i gwiazdy patrzały, puszcza ich widziała ciemna; księżyc, gwiazdy nie wydały, puszczy nikt nie słuchał głosu.

Jedzie na gród Lech i płacze, suknię rozdarł, ręce łamie. – Biada mi – oto zwierz srogi brata zagryzł w ciemnym lesie. Krew widzicie na mej szacie, bom go bronił nadaremno.

Lech wziął po nim ziemię całą i sam panował na grodzie. Na rozstajach, kędy ciało białym piaskiem przysypane, jasne lilije wyrosły, kwitną i z wiatrem bujają, wiatrom jęcząc powiadają:

– Tutaj jest Kraka mogiła, ręka brata go zabiła.

Ludzie idą nocą, drogą, dziwne głosy słyszą. Z trwogą, wiatr odwiewa Kraka ciało. Na zamek niosą je ludzie, starszyzna na gród się zbiera. Niechaj ten, co zabił brata, idzie z ziemi na kraj świata, kędy oczy go poniosą.

Wanda została jedyna, która bogom ślubowała. – Ona będzie nam królową.

– Jak mam być królową waszą, kiedym bogom ślubowała, że męża nie będę miała?…

Wanda morza, Wanda ziemi, Wanda powietrza królowa, naród śpiewa i wykrzyka: – Córka Kraka niech panuje! Na granicy, na rubieży Niemiec siedzi jak lis w jamie, wieść do niego szybka bieży: dziewka siedzi na stolicy, wianek ma miasto korony, kądziel miasto miecza trzyma, męża nie chce, pana nie ma!

Rytgar kupy zbiera zbrojne, na bezbronny kraj, na wojnę. I stanęli na granicy, i śle posły do dziewicy.

– Mężem twoim chcę być, Wando, lub twe ziemie ogniem, mieczem przejdziem, spalim i wysieczem.

Już pola wojsko zalewa i las oszczepów się jeży, świecą tarcze, chrzęszczą bronie. Przyszły posły, Wanda staje.

– Ślubowałam bogom wiarę, męża nigdy mieć nie będę. Chcecie wojny? Wojsko sprawię, niech rozstrzyga bitwa krwawa.

Posły poszły, wojska płyną, pola, góry wnet obsiadły. Wanda z miecze m, skronie w wianku, przodem jedzie, twarzą świeci. Patrzaj, Niemcze, licz swe siły. Pojrzał Rytgar, kędy były; ani śladu, ani słychu, pierzchło wojsko w lasy, góry. Sam się został Rytgar srogi. Losy swoje klnie i bogi, miecza dobył, pierś przeszywa, królujże, Wando szczęśliwa! Zwycięska wraca królowa… I na gród swój naród woła. Wyszła z wianuszkiem u czoła, w sukni białej, z kwiatkiem w dłoni.

– Pozdrawiam was, cni ojcowie. Przyszła na mnie ma godzina, życiem bogom ślubowała, na raz oddam im je całe, niż o rękę bić się mają ci, co ziemi pożądają. Wiedźcie mnie do Wisły brzega, nad głębinę, nad wir wielki. – Rzekła i w Wisłę się rzuca. Naród płacze swej królowej, cały się zbiega do ciała i sypie pani mogiłę, i pieśń o niej wieczną śpiewa.

Bóg wam zdrowie niechaj daje – a pieśń przy mnie niech zostaje…

Krzysztofory

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Seweryn Udziela

Kamienica stojąca w Rynku na rogu ulicy Szczepańskiej nazywa się Krzysztoforami, bo tam na froncie miał być umieszczony kamienny posąg świętego Krzysztofa. Jest to kamienica bardzo stara, krążą też o niej różne cudowne podania.

Pod kamienicą znajdują się obszerne sklepione piwnice, które, jak mówią, mają się ciągnąć pod Rynkiem aż do kościoła Mariackiego.

Razu jednego kucharka miała zarżnąć koguta, ale ten wyrwał się jej z rąk, uciekł i wpadł przez otwarte drzwi do piwnicy. Kucharka za nim. Z piwnicy do piwnicy uciekał kogut, kucharka goniła go, wreszcie gdzieś się jej zatracił. Nie mogąc go znaleźć i złapać, chciała powrócić do kuchni, ale wśród tych piwnic zabłądziła.

Wtem niespodziewanie pokazał się jej kogut z rogami na głowie. Przerażona, poznała, że to był diabeł. Kogut odezwał się ludzkim głosem:

– Za to, żeś mi darowała życie, dam ci tyle pieniędzy, ile uniesiesz.

I do fartucha nasypał jej złota i srebra dosyć, pokazał drogę do powrotu i nakazał, aby się poza siebie nie oglądnęła.

Kucharka biegła szybko, wpadła na schody i już miała wyjść z piwnicy, gdy na ostatnim stopniu będąc, ciekawa, odwróciła się. Wtem nagle drzwi zatrzasnęły się z wielkim hukiem i przycięły jej piętę. Za karę tej ciekawości wszystkie otrzymane pieniądze zamieniły się w śmieci.

Opowiadają także, że w tych piwnicach siedzi bazyliszek. Ma to być taki potwór o głowie koguta, a ciele gada. Zaś wzrok ma taki, że na kogo spojrzy, wzrokiem tym go zabija.

Gdyby kto był tak odważny, opowiadają, i poszedł do tych piwnic trzymając lustro przed sobą, to bazyliszek, zobaczywszy się w lustrze, zabiłby się sam własnym wzrokiem. A wtedy można by było zdobyć wielkie skarby, których on pilnuje.

Baśń o braciach bliźniakach

Źródło: https://www.smakizpolski.com.pl/basnie-slowianskie-cz-2, Mity Słowian
Autor: Adrian Cieśliński

Na krańcach prawie dwukilometrowej długości skalnego grzbietu wyrastają strzeliste ruiny bliźniaczych zamków, w Bobolicach i Mirowie. Wybudowane w czasach Kazimierza Wielkiego były siedliskami rycerzy rozbójników, którzy ograbiali bez litości przejeżdżających kupców. W XIX wieku znaleziono w lochach okrągłej zamkowej wieży ogromny skarb. A w piętnastowiecznych kronikach odnotowano fakt porwania pięknej damy i trzymania jej na zamku w Bobolicach. Do dziś ruiny wzbudzają zachwyt surowością i tajemnym pięknem gotyckich konstrukcji.

Przed wiekami zamkami władali dwaj bracia bliźniacy, podobni do siebie jak dwie krople wody, że nawet poddani ich nie rozróżniali. Obaj bogactwa posiadali ogromne, skrzętnie ukryte w tajemnym podziemiu łączącym obie warownie. A strzegli skarbów pies i czarownica, która czerwonymi ślepiami przerażała każdego, kto by śmiał do skrzyń z kosztownościami sięgnąć. I żyliby zapewne, bracia długo i szczęśliwie, gdyby nie pięknej urody księżniczka, którą z wojennej wyprawy przywiózł pan z Bobolic. W pięknej brance zakochał się jego brat – władca Mirowa. Zazdrosny właściciel branki wtrącił kobietę do lochów, nakazując czarownicy by oprócz skarbów, strzegła pięknej pani.

Gdy o północy jak to w zwyczaju czarownic bywa, strażniczka skarbów odlatywała na miotle odprawiać sabat na Łysej Górze, tajnym przejściem do księżniczki przychodził jej pocieszyciel. Gdy pan z Bobolic usłyszał psa warczenie, wpadł do podziemia, a ujrzawszy księżniczkę w ramionach brata, z wściekłości ciął go mieczem, na miejscu zabijając. Dręczony wyrzutami sumienia uciszał je trunkiem, aż pewnej nocy padł rażony piorunem. Do dziś księżniczki w podziemiach strzeże ta sama czarownica, a gdy odlatuje nocą na swój sabat, na balkonie zamkowej wieży pojawia tajemnicza biała postać i długo patrzy w kierunku mirowskiego zamku, by później rozpłynąć się w ruinach.

Cóż może są lochy, a może ich nie ma, ale prawdą jest, że wapienne skały podziurawione są różnymi jaskiniami, grotami i nie jeden skarb kryją. Gdy będziecie nocą w pobliżu bobolickiego zamku to może białą damę ujrzycie, bo ja widziałem i Wam opowiedziałem…

Twardowski

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Kazimierz Władysław Wójcicki

Twardowski był dobry szlachcic, bo po mieczu i kądzieli. Chciał mieć więcej rozumu, niż mają drudzy poczciwi ludzie, i znaleźć na śmierć lekarstwo, bo nie chciało mu się umrzeć. W starej księdze raz wyczytał, jak diabła przywołać można, o północnej przeto dobie cicho wychodzi z Krakowa, kędy leczył w całym mieście, i przybywszy na Podgórze zaczął biesa głośno wzywać.

Stanął prędko zawezwany; jak w one czasy bywało, zawarli z sobą umowę. Na kolanach zaraz diabeł napisał długi cyrograf, który własną krwią Twardowski, wyciśniętą z serdecznego palca, podpisał.

Między wielu warunkami był ten główny: że dopóty ni do ciała, ni do duszy czart żadnego prawa nie ma, dopóki Twardowskiego w Rzymie nie ułapi.

Na mocy tej to umowy diabłu, jako swemu słudze, rozkazał naprzód, by z całej Polski srebro zaniósł w jedno miejsce i piaskiem dobrze przysypał. Wskazał mu Olkusz; posłuszny służka dopełnił rozkazu wydanego i z tego srebra powstała sławna kopalnia srebra w Olkuszu.

Drugą rzecz kazał: do Pieskowej Skały by przyniósł skałę wysoką, przewrócił na dół najcieńszym końcem, ażeby tak wiecznie stała. Posłuszny giermek, jako pan kazał, postawił skałę, co dotąd stoi i zwie się Skałą Sokolą.

Wszystko, co jeno zażądał żywnie, miał na swoje zawołanie; jeździł na malowanym koniu, latał w powietrzu bez skrzydeł, w daleką drogę siadał na koguta i prędzej bieżał niż konno; pływał po Wiśle ze swoją kochanką, wstecz wody bez wiosła i żagli, a jak szkło wziął do ręki, zapalał wioski na sto mil odległe.

Upodobawszy jedną pannę chciał się ożenić; ale panna chowała we flaszce robaka i pod tym warunkiem obiecywała oddać temu rękę, kto zgadnie, co to za robak. Twardowski, w ciemię nie bity, przebrał się w dziada łachmany i przyszedł do ładnej panny. Pyta go zaraz, ukazując z dala flaszkę:

Co to za zwierzę, robak czy wąż?
Kto to odgadnie, będzie mój mąż.

A Twardowski odrzekł na to:

– To jest pszczółka, mościwa panno!

Zgadł w istocie i wnet się ożenił.

Pani Twardowska na Rynku Krakowa ulepiła z gliny domek, w nim przedawała garnki i misy. Twardowski za bogatego przebrany pana, przejeżdżając z licznym „dworem, tłuc je zawsze czeladzi kazał. A kiedy żona ze złości wyklinała w pień, co żyje, on siedząc w pięknej kolasie śmiał się szczerze i wesoło.

Złota miał zawsze by piasku; bo co chciał, to diabeł znosił. Kiedy długo dokazuje, raz był zaszedł w bór ciemnisty bez narzędzi czarnoksięskich. Zaczął dumać zamyślony; nagle napada go diabeł i żąda, aby niezwłocznie udał się prosto do Rzymu.

Rozgniewany czarnoksiężnik mocą swojego zaklęcia zmusił biesa do ucieczki; zgrzytając kłami ze złości, wyrywa sosnę z korzeniami i tak silnie Twardowskiego uderza po nogach obu, że jedną zgruchotał całą. Od onej doby był kulawy i zwany odtąd powszechnie kuternogą.

W ostatku sprzykrzywszy sobie zły duch, czekając dość długo na duszę czarnoksiężnika, przybiera postać dworzana i jak biegłego lekarza zaprasza niby do swojego pana, że potrzebuje pomocy. Twardowski za posłańcem śpieszy do pobliskiej wioski nie wiedząc, że w niej się gospoda nazywała Rzymem.

Skoro tylko próg przestąpił onego mieszkania, mnóstwo kruków, sów, puchaczy osiadło dach cały i wrzaskliwymi głosy napełniło powietrze. Twardowski od razu poznał, co go może tutaj spotkać, więc z kołyski dziecię małe, świeżo dopiero ochrzczone, porywa drżący na ręce, zaczyna piastować, gdy w własnej postaci wpada diabeł do izby.

Chociaż był pięknie ubrany – miał kapelusz trójgraniasty, frak niemiecki, z długą na brzuch kamizelką, spodnie krótkie i obcisłe, a trzewiki ze sprzączkami i wstążkami, wszyscy go poznali zaraz, bo wyglądały rogi spod kapelusza, pazury z trzewika i harcap (warkocz przy peruce, noszony przez mężczyzn w późniejszym okresie w wieku XVIII) z tyłu.

Już chciał porwać Twardowskiego, gdy spostrzegł wielką przeszkodę, bo małe dziecię na ręku, do którego nie miał prawa. Ale bies wnet znalazł sposób; przystąpił do czarnoksiężnika i rzecze:

– Jesteś dobry szlachcic zatem: „Verbum nobile debet esse stabile” (słowo szlacheckie winno być dotrzymane).

Twardowski, widząc, że nie może złamać szlacheckiego słowa, złożył w kołyskę dziecię, a wraz ze swym towarzyszem wylecieli wprost kominem.

Zawrzało stado radośnie sów, wron, kruków i puchaczy. Lecą wyżej, coraz wyżej. Twardowski nie stracił ducha; spojrzy na dół – widzi ziemię, a tak wysoko poleciał, że wsie widzi takie małe jak komary, miasta duże jakby muchy, a sam Kraków by dwa pająki razem.

Żal mu szczery serce ścisnął; tam zostawił wszystko drogie, co polubił i ukochał; a więc podleciawszy wyżej, gdzie ni sęp, ni orzeł Karpat skrzydłem wiatru nie poruszył, gdzie zaledwo okiem sięgnął, z zmordowanej piersi silnie dobędzie ostatku głosu i zanuci pieśń pobożną.

Była to jedna z kantyczek (pieśń nabożna), które dawniej w swej młodości, kiedy nie znał żadnych czarów, duszę jeszcze miał niewinną, ułożył na cześć Marii i śpiewał zawsze codziennie. Głos jego niknie w powietrzu, choć śpiewa z serca serdecznie, ale pasterze górale, co pod nim na górach paśli, zdziwieni podnieśli głowy, chcąc wiedzieć, skąd pieśń nabożna słowa im z chmurą przynosi. Głos jego bowiem nie poszedł w górę, ale przyległ do tej ziemi, by zbudował ludzkie dusze.

Skończył pieśń całą, zdziwiony wielce patrzy, że w górę nie leci wyżej, że zawisł w miejscu. Spojrzy dokoła – już towarzysza nie widzi swojej podróży; głos jeno mocny nad sobą słyszy, co zagrzmiał w sinawej chmurze:

– Zostaniesz do dnia sądnego, zawieszony tak jak teraz! Jak zawisł w miejscu, dotychczas buja, a choć mu słowa w ustach zamarły, choć głosu jego nikt nie dosłyszy, starcy, co dawne pamiętają czasy, gdy miesiąc w pełni zabłyśnie, przed niewielu jeszcze laty wskazywali czarną plamkę jako ciało Twardowskiego, zawieszone do dnia sądu.

Diabelski most

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Oskar Kolberg

W Ojcowie, gdzie z obu stron doliny wartkiego Prądnika wznoszą się stromo nagie skały, możny pan Kasztelan wybudował sobie na szczycie zamek i zapragnął połączyć go mostem powietrznym z wysoką, prawie pionową przeciwległą górą. Wzywał wszystkich majstrów, co się na takiej robocie znali, obiecywał masy złota, ale daremnie, nikt nie chciał się podjąć tak trudnej budowy.

Aż przyszedł raz do Ojcowa młody murarz i kiedy mu pan opowiedział, czego chce, zapalił się tak do projektu, że podjął się go wykonać.

Wyobraził sobie, jak pięknie most zawiśnie w powietrzu między skałami, nad bystrą rzeką górską radośnie szemrzącą, i wziął się raźnie do dzieła. Nie jadł, nie spał, tylko myślał, rysował, obliczał, ale coraz większy go strach ogarniał, że nie wykona zamiaru, „oraz więcej spostrzegał trudności. Wstyd mu było króla, wstyd samego siebie; nieraz aż łzy żalu i wściekłości dusił na myśl, że będzie musiał ustąpić przed trudnościami. „Choćby z diabła pomocą, a postawić most muszę” — rzekł wreszcie sam do siebie. A choć wypowiedział to bardziej myślą niż słowy, kusy usłyszał. I już go masz: w czarnym fraku, zręcznie przykrywającym ogon, w krótkich spodenkach, pantoflach i w peruce, aby mu rogów znać nie było; zjawia się przed murarzem, kłania się kapeluszem i doprasza się do spółki.

Murarz poznał diabła, ale tak zawziął się do roboty, że już na nic nie zważał. Zaczynają rozprawiać o moście, grzeczny jegomość z daleka zatrąca, że na tę i tamtą trudność znajdzie radę, ale chciałby mieć jakąś korzyść ze spółki.

– Czego chcesz? – pyta murarz.

– E, niewiele, na małym przestanę. Gdy most ukończymy, zabiorę sobie pierwszą istotę żyjącą, która po nim przejdzie.

– Zgoda! – zawołał murarz, niewiele myśląc o warunkach, bo aż się palił do roboty.

Jak z bicza trzasł, stanął most, doskonale zbudowany, a murarz napatrzeć mu się nie może, ręce zaciera z radości. Tymczasem kusy usiadł w dolinie nad Prądnikiem i czeka na murarza, który musiał przejść po moście, aby się samemu przekonać o jego dobroci i innym moc jego pokazać. Niecierpliwie rwał się sam do tego i byłby zapomniał o warunku spółki, ale na szczęście przeżegnał się i westchnął z wdzięczności do Boga, aż tu słyszy, jakby nad sobą, głos: „Daj pokój, nie idź!” Dopiero przypomniał sobie wszystko i złapawszy świnię, która się nawinęła, na most ją wpędził z wielkim śmiechem i uciechą. A diabeł na widok świni, idącej po moście przodem, strasznym się gniewem zapalił. Wzniósł się znad Prądnika, rogiem w most od spodu uderzył, dziurę w nim wybił, biedne zwierzę porwał za nogi i rzucił z wściekłością w dolinę, aż mózg się rozprysnął.

Murarz dziurę chciał naprawić, ale daremnie. Wszystko, czym ją zapychał, waliło się w przepaść, gdy tylko nogę postawił. Całe szczęście, że był ostrożny i nie szedł śmiało, lecz kroku próbował, boby go kusy dostał był w swe szpony. Aż w końcu murarz naprawy zaniechał i w moście została się dziura. Dziwowali się jej ludzie, zjeżdżający się zewsząd, aby most oglądać, i stąd powstało przysłowie: „Potrzebny jak dziura w moście”.”

Jak powstały Karpaty

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Maria Krüger

W dawnych, praprapradawnych czasach najbliższym sąsiadem ziemi krakowskiej było Królestwo Olbrzymów. Mieszkańcy tego kraju nie byli olbrzymami, ale rządziło nimi siedemdziesięciu siedmiu wielkoludów. Na ich czele stał król, który był największym wielkoludem. Tych siedemdziesięciu siedmiu olbrzymów miało niezwykłą moc. Jeśli który z nich powiedział słowo „tak”, to natychmiast wyrastała z ziemi wielka skała, a jeśli wymówił słowo „nie”, w tej samej chwili otwierała się głęboka przepaść. Taki to już był dziwny i zaczarowany kraj. Był to też kraj pełen dostatku, bogaty.

Ale kiedyś, gdy zebrała się wielka królewska rada siedemdziesięciu siedmiu olbrzymów, jeden z nich poddał myśl, aby powiększyć królestwo.

– Zagarnijmy ziemię krakowską – rzekł.

Król skinął głową przyzwalająco i tylko jeszcze zapytał resztę panów z rady o zgodę. A wówczas wszyscy oni odpowiedzieli jednogłośnie:

– Tak! Ledwie zaś wypowiedzieli to słowo, siedemdziesiąt siedem gór z ogromnym hukiem wydobyło się z ziemi. A tak były wysokie, że szczyty ich ginęły w obłokach.

W tejże samej chwili owi panowie rada, z królem na czele, za to, że chcieli zabrać cudzy kraj, utracili swoją czarodziejską moc.

Zniknął i zamek królewski, a zasiadający w radzie olbrzymi w oka mgnieniu zaczęli się kurczyć. Ciała ich jęły pokrywać się łuską. Nie minęło wiele czasu, gdy z całej rady olbrzymów zostało tylko kłębowisko wężów na szarej, skalistej ziemi. Jedynie król jaśniał pośród nich srebrną łuską i diamentowym czubem. Niewielkie było teraz jego wężowe królestwo – rozciągać się miało tylko tak daleko, jak daleko sięgnąć mógł wzrokiem, aby dojrzeć krzątających się przy pracy na polu ludzi i rozróżnić, którzy z nich mają na sobie szare, a którzy białe gunie.

Wszystko to wydarzyło się przed wieloma wiekami. A potem całe królestwo wężowe porosło lasem smreków i zmieniło się w nieprzebytą puszczę, która po dzień dzisiejszy przetrwała. Nad ową zaś puszczą ciemnieją, słowem olbrzymów z głębi ziemi wydobyte, szczyty górskie, nazwane później Karpatami.

Powiadają też ludzie, że onże srebrnołuski król wężów usiłuje z trudem wielkim wczołgać się na te szczyty, aby patrząc z góry na swe królestwo, jak największą jego połać wzrokiem ogarnąć i przez to jak najrozległejszym je uczynić. A zaś na wierchach, przez które wężowy król się przesunął, żadna drzewina nigdy nie urośnie, tylko skały lśnią jego srebrzysto-diamentowym śladem.

Jak Sobanek płanetnika gościł

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Maria Krüger

Mieszkał ongiś w Zakopanem gazda, zwali go Sobanek. Lubili go wszyscy, bo majster był zdatny do każdej roboty i muzykant nie byle jaki. A chatę miał opodal młyna, tuż nad potokiem.

Wyszedł więc któregoś dnia ten Sobanek na przyzbę, na Gładkie spogląda i widzi, że chmura ogromniasta, czarna zawisła od tej strony na niebie i gradem zaczyna sypać, wielkim jak gołębie jaja. A wśród tego gradu chłopaczysko jakieś nieznajome przed chatą stoi. Nie wiadomo, skąd się wziął. Z gołą głową, bosy, w portkach tylko i w serdaku. Trzęsie się z zimna i zębami szczęka. Ulitował się nad nim Sobanek.

– Pójdźże, nieboraku – powiada – ogrzejesz się w chacie.

Przy kominie go sadza, drew dorzuca, żeby cieplej było. Ale chociaż ogień na kominie coraz większy i w izbie coraz cieplej, chłopaczysko zamiast schnąć, coraz bardziej zmoczony siedzi. Strugi wody przez całą izbę płyną. Pomiarkował coś Sobanek, cap! chłopaka za kark i za próg go wypchnął.

Chłopak zatoczył się i do potoku, co przy chacie szemrał, wpadł aż po pas. A ledwie wpadł, to roześmiał się, aż mu białe zęby błysnęły, i gada:

– Wiecie, Sobanku? Strasznie mi teraz dobrze, tyle żebym co podjadł.

– To siedź, kiedy ci dobrze – mówi Sobanek. Do chaty skoczył, wyniósł placka owsianego kawał i bryndzy baryłkę.

Zjadł to wszystko do ostatniego okruszka onże dziwny chłopak i pyta:

– A dałbyś jeszcze? Ja ci się za to odwdzięczę.

Dał mu więc Sobanek jeszcze i bryndzy, i mleka słodkiego garnuszek. I odtąd go żywił, a ten cudak tylko w potoku siedział, śmiał się na całe gardło z byle czego i pogodę przepowiadał. Jak powiedział, że będzie deszcz albo mgła, albo że krupy gradowe się posypią, to nigdy nie skłamał. I Sobanek już wiedział, że to jest płanetnik – to znaczy taki, co deszczem, śniegiem i chmurami rządzi.

Czasem to Sobanek chwalił sobie tego dziwnego gościa, ale czasem to już i cierpliwość tracił, bo chłopaczysko i różne figle płatał – a to koło młyńskie zatrzymał, a to dziewuchy wodą oblał.

Aż kiedyś w nocy obudził się Sobanek i widzi, że drzwi się do chaty otwierają i płanetnik wchodzi. Skrada się po cichu i skórę świńską, co na ławie leżała, zabiera. Nic Sobanek na to nie powiedział, tylko wycho„dzi za nim popatrzeć, co z tego będzie. A płanetnik siadł na skale, nogi sobie skórą ową owinął i bretnalem, co go z podcienia wyciągnął, kierpce sobie szyje.

I tak gada:

– Świeć, miesiączku, świeć, abym sobie piękne kierpce wyszykował.

– Ej że – odezwie się naraz Sobanek – a kto ci dał skórę na te kierpce?

– Nie gniewajcie się, gazdo. Potrzebne mi są, bo w drogę się wybieram. Już mnie moi wołają. A za waszą gościnę postaram się wam odwdzięczyć.

Nazajutrz zaczął padać śnieg. A płanetnik posmutniał, jeść nie chciał, tylko coraz ku Orawicy spoglądał.

Potem zaś na Walcocki Wierch zaczął iść. A Sobanek za nim. Kiedy zaś już na samym szczycie byli, to płanetnik zaczął w kółko chodzić coraz to prędzej i prędzej, aż wreszcie mgła gęsta zasnuła góry i zabrała go.

Niedługo jednak było tej mgły. Rozeszła się, słońce znów się pokazało i przez dwa tygodnie całymi dniami świeciło ludziom na pociechę. Aż wreszcie któregoś dnia, w samo południe, gdzieś nad Szaflarami zaczęło grzmieć. Wiatr zaczął dąć i czarna chmura nadeszła od Poronina. A grzmiało, a huczało, aż strach! Sobanek na skałę wyszedł, głowę zadarł i dalej wołać do płanetnika:

– Zabieraj się z tą chmurą z powrotem! Idź, skądeś przyszedł, pomnij na gościnę moją!

– Kiedy nie mogę, bo wiatr mnie pędzi! – odezwał się z góry płanetnik.

– A coś obiecał? Nad hale zawróć, kiedy inaczej nie możesz. Tylko ludziom szkody nie rób!

Zakotłowała się chmura, nad Giewontem się okręciła i zawróciła – hen na hale. Ulewa wtedy była, jakiej ludzie najstarsi nie pamiętali. Oberwał się wtedy Skupniów Upłaz i aż Pięć Stawów Polskich z tej ulewy powstało – ale Zakopane ocalało. A to wszystko dlatego, że płanetnik Sobankowi za gościnę chciał się odwdzięczyć.

Podanie o Wiśle

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Jadwiga Chrząszczewska Jadwiga Warnkówna

W zamierzchłych czasach żył potężny król nazwiskiem Beskid, wraz z swą małżonką Boraną, władczynią lasów i zwierząt. Gdy Beskid umarł, Borana osiedliła się na najwyższej górze i wychowała troje dzieci: dwie śliczne córki, Czarnochę i Białkę, opiekunki wód, i syna Lana, który miał nad łąkami i polami panować.

Gdy Borana uczuła się bliską śmierci, zaleciła córkom rozprowadzić wody po świecie, a synowi – pozakładać łąki i pola uprawne. Posłuszne dzieci wypełniły wolę matki. Lan użyźniał ziemię i zasiewał pola urodzajnym zbożem; Czarnocha, zapłakawszy, po łagodnej pochyłości zeszła w dolinę po stronie południowej, żywa zaś i wesoła Białka pobiegła ku północy nie zważając na skały i przepaści, i w dolinie – ku wielkiej radości – spotkała się z siostrą, Czarnochą. Odtąd postanowiły nigdy się nie rozłączać i razem postępować dalej, ale daleko nie zaszły, bo niejaki Czantor z braćmi swoimi zastąpił im drogę i zamknął w dolinie.

Siostry były tam szczęśliwe, bo Czantor zasłaniał je od zimnych wiatrów i gorących promieni słońca; za to w podzięce zraszały stoki gór, które niebawem pokryły się pięknymi lasami, pełnymi traw i kwiecia.

Aż raz matka-ziemia kazała rozstąpić się górom i wypuścić wody. Czantor musiał być posłusznym, lecz obawiał się puścić siostry na nieznane drogi i dlatego wysłał tylko jedną falę, aby wywiedziała się o drodze. Siostry zrobiły wieniec z kwiatów nadbrzeżnych i, ozdobiwszy falę wysłaną, żegnały ją serdecznie.

Pierwsza ta fala, zwana Wyszła, czyli Wisła, wypłynąwszy z gór ulubionych, już się chciała do sióstr wrócić, ale spostrzegłszy góry krakowskie, ku nim podążyła i radośnie przez nie została przyjętą. Później odwiedziła strony sandomierskie, warszawskie, płockie, włocławskie, toruńskie, a wypłynąwszy z ziemi chełmińskiej, pobiegła do morza.

Za tą pierwszą falą wysyłają siostry coraz to inne fale, które płyną zawsze tą samą drogą. A stało się to wtedy, gdy słońce podniosło się najwyżej i najbujniej zakwitły kwiaty.

Odtąd na pamiątkę tego zdarzenia dziewczęta wzdłuż całego brzegu Wisły obchodzą wianki w przeddzień św. Jana, puszczając po wodzie wieńce z kwiatów. Odtąd także wodę, przepływającą po dolinie, do której zeszła Czarnocha, nazywają Wisłą Czarną, a siostrę jej – Białą. Góra, gdzie przebywała Borana, zowie się Baranią, a tam gdzie mieszkał Czantor, Czantorią; lud mieszkający między górami – góralami, a lud w dolinach – Lanami, Lachami lub Polanami.

Podanie o Skarbniku

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Jadwiga Chrząszczewska Jadwiga Warnkówna

Był raz młody chłopak, który przyszedł do dąbrowieckiej kopalni. Na początek dali mu taką robotę, że ładował węgiel na wózki i byłby pewnie ładował do sądnego dnia, bo obcemu niełatwo o lepszy zarobek, aż Skarbnik upodobał go sobie i jak nie stanie raz przed nim i nie powie: „Chodź ze mną”, a był ubrany jako zwyczajny sztygar i chłopak myślał se, że to sztygar, tak i poszedł za nim, a Skarbnik pyta dalej: „Masz olej w lampce?” „Mam”, „A chleb masz?” „Mam”. „To chodź, pokażę ci kopalnię”. Doszli do nowego numeru, a tu ściana rozstępuje się i weszli w sam środek pokładu węgla, a Skarbnik pokazywał chłopcu, gdzie węgiel najgrubszy, gdzie jaka woda, a chłopak myślał, że dzień cały chodzi, bo mu oleju i chleba starczyło. Nareszcie Skarbnik wyprowadził chłopca na podszybie i dał mu kartkę ze swoim podpisem, jako mu na górze mają wypłacić za cały czas, co on był pod ziemią, ale przykazał też, aby nie ważył się nigdy do kopalni wracać.

Kiedy chłopak na górze kartkę oddał, zaczęto po księgach szukać, kiedy taki a taki robotnik jest zapisany, i ledwie znaleźli, że to było przed rokiem. Okrutnie się wtedy dziwowali i nie wierzyli chłopcu, ale jak zaczął im rozpowiadać, tak i zmiarkowali, że to rzetelny Skarbnika podpis, i za cały rok chłopcu wypłacili, a i sami skorzystali, dowiedziawszy się, gdzie czego szukać pod ziemią.

Pół roku wytrzymał chłopiec bez kopalni, jako mu Skarbnik nakazał, ale potem tak go bez węgla cniło, że nie wytrzymał i poszedł. Ale ino co się spuścił, a tu w szybie maleńki kamyczek w samą głowę go trafił i zabił na miejscu. Tak ukarał Skarbnik nieposłuszeństwo swej woli.

O mądrym rybaku i głupim diable

Źródło: legenda pochodzi z zbioru podań i opowieści zawartych w książce „Klechdy domowe"
Autor: Franciszek Fenikowski

Dawnymi czasy Bałtyk, tu przy Rozewskim Haku, był spokojny i gładki jak lustro. W toniach jego stawiał sieci Fabisz, pierwszy z rybaków, który zawędrował w te pustkowia i osiedlił się przy Lisim Jarze. Ludzi było wtenczas na kaszubskim brzegu bardzo mało, toteż czart chodził koło jego checzy bezustannie i w najrozmaitszy sposób kusił rybaka, aby sprzedał mu swoją duszę. Kaszuba odpędzał go, na koniec jednak sprzykrzyły mu się te ciągłe nalegania.

– Dobrze – rzekł któregoś ranka, spotkawszy biesa przy łodzi na strądzie.

– Zapiszę ci moją duszę, ale najpierw przekonam się o twej mocy.

– Zrobię wszystko, co zechcesz – zapewnił radośnie diabeł.

– Żebyś ty tak utrzymał kotwicę żeglującej łodzi. To by była sztuka!

Napuszył się kusy Purtk.

– To dla mnie będzie fraszka.

Zabrali razem czółno ze strądu i wypłynęli. Kaszuba rozwinął żagiel. Kiedy oddalili się już od kamienistego brzegu, wziął z dna łodzi linę i zwrócił się do rogatego towarzysza żeglugi:

– Przywiążę cię teraz do ramion kotwicy, żebyś prędzej poszedł na dno. Skoro stamtąd moją łódź zatrzymasz, będę twój.

Bies skinął głową na znak zgody. Rybak przywiązał mu ręce do żelaznych zębisk kotwicy, przeżegnał supły i jednym pchnięciem wyrzucił czarta za burtę. Zabulgotała woda, Purtk poszedł na dno jak kamień.

Znalazłszy się tam, począł szarpać linę, by zatrzymać czółno, tak jak to przyobiecał. „Źle ze mną” – pomyślał rybak, łódź bowiem mimo wiatru płynęła teraz wolniej, grzęzła w morzu jak w lepkiej smole.

Nie chcąc, by kusy Purtk był górą, mądry Kaszuba przeciął linę i zawrócił do brzegu, rad, że się pozbył natręta.

Rzeczywiście, od tej pory żaden już zły duch nie nagabywał go ani w checzy, ani na strądzie przy suszących się sieciach, ani w czółnie podczas połowu. Ale morze przy Rozewskiej Głowie zmieniło się bardzo.

Ile bowiem razy zrozpaczony bies próbuje zerwać węzły i wydostać się z pułapki, fale poczynają się kotłować, pienią się jak war, a z głębi dochodzi przeraźliwy ryk spętanego diabła, który wścieka się na kaszubską przebiegłość.

Porwany przez wiatr

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

Pewien czarnoksiężnik rozgniewał się na młodego chłopa, przyszedł więc do chaty, w której ten mieszkał, i wsunął nowy, ostry nóż pod próg, wypowiadając przy tym zaklęcie oraz takie życzenie:

– Niech ten chłop zostanie porwany przez wiatr i uniesiony w powietrze, aby pozostawał tam przez całych siedem lat.

Chłop wyszedł na pole suszyć siano, gdy nagle zerwał się gwałtowny wiatr. Rozrzucił siano po całym polu, a następnie porwał samego chłopa. na próżno się opierał, na próżno chwytał silnymi ramionami za żywopłot lub gałęzie drzew – niewidzialna siła uniosła go i porwała ze sobą.

Niesiony pośród chmur, jakby na skrzydłach wiatru, leciał niczym dziki gołąb. Słońce zaczynało już zachodzić na zachodzie, a głodny chłop widział dym unoszący się z chat w jego wiosce, gdzie przygotowywano wieczerzę. Niekiedy mógł niemal dotknąć stopami kominów i wtedy głośno wołał o pomoc. Ale krzyczał i płakał na próżno – nikt nie słyszał jego wołania ani nie widział jego gorzkich łez.

Tak był noszony w powietrzu przez blisko trzy miesiące i przez ten czas z głodu i pragnienia wyschł niczym kawałek drewna. Przeleciał nad wielką częścią świata, lecz wiatr najczęściej unosił go nad wioską, w której mieszkał.

Ze łzami w oczach spoglądał na chatę, gdzie mieszkała jego narzeczona. Widział ją wychodzącą z obiadem dla któregoś z domowników. Wyciągał ku niej swoje chude, zimne ramiona i wołał ją po imieniu. Głos zamierał mu jednak w gardle, a dziewczyna nawet nie podnosiła wzroku.

Wiatr niósł chłopa coraz dalej i dalej. Wkrótce ujrzał okrutnego czarnoksiężnika stojącego przed własnym domem. Czarnoksiężnik spojrzał w górę i zawołał do niego:

– Ach, jeszcze z tobą nie skończyłem; przez siedem długich lat będziesz unoszony przez wiatr nad własną wioską. Będziesz nieustannie cierpiał i pragnął śmierci, lecz umrzeć nie będziesz mógł.

– Ojcze mój, panie mój, wybacz mi, jeśli cię obraziłem! – zawołał biedak z góry. – Spójrz na mnie; moje usta są suche jak drzazga! Spójrz na moją twarz i ręce – ciało z nich zniknęło, zostały tylko kości! Zlituj się nade mną!

Czarnoksiężnik wyszeptał kilka słów, a chłop zatrzymał się w swoim wirowaniu i zawisł nieruchomo w powietrzu.

– Łatwo ci prosić o przebaczenie; ale co mi dasz, jeśli pozwolę ci wrócić na ziemię?

– Wszystko, czego zażądasz! – zawołał biedny chłop, składając ręce jak do modlitwy i klękając w powietrzu.

– Oddasz mi swoją ukochaną? – zapytał czarnoksiężnik. – Chcę ją mieć za żonę. Jeśli obiecasz mi ją oddać, pozwolę ci jeszcze raz zejść na ziemię.

Chłop milczał przez chwilę. Pomyślał sobie:

„Gdy tylko znów znajdę się na ziemi, zobaczymy, co da się zrobić.”

Odpowiedział więc czarnoksiężnikowi:

– O, panie! Żądasz ode mnie wielkiej ofiary; ale jeśli inaczej być nie może, niech stanie się wedle twojej woli.

Wtedy czarnoksiężnik dmuchnął na niego i chłop opadł na ziemię. Jakże szczęśliwy był, gdy poczuł, że może chodzić i że wiatr nie ma już nad nim władzy!

Pośpieszył do domu. Przed drzwiami spotkał swoją narzeczoną. na widok dawno utraconego ukochanego, nad którego losem często płakała, zdumiona dziewczyna krzyknęła z zaskoczenia. Chłop delikatnie odsunął ją na bok i wszedł do domu.

Tam zobaczył gospodarza, u którego pracował, i powiedział do niego ze łzami w oczach:

– Nie mogę już dłużej wam służyć ani poślubić waszej córki. Kocham ją bardziej niż własny wzrok, ale nigdy nie będzie mogła zostać moją żoną.

Wieśniak spojrzał na niego ze zdumieniem, a widząc, jak smutna i wychudzona jest jego twarz – dawniej pełna i rumiana – zapytał, dlaczego odmawia poślubienia jego córki.

Chłop opowiedział mu wszystko: swoją podróż w powietrzu oraz obietnicę daną czarnoksiężnikowi. Gospodarz wysłuchał go i polecił biedakowi być dobrej myśli. Następnie wziął sakiewkę pełną pieniędzy i udał się po radę do wiedźmy.

Kiedy wieczorem wrócił, był uśmiechnięty i zadowolony. Powiedział do chłopa:

– Idź jutro przed świtem do wiedźmy, a wszystko będzie dobrze.

Chłop, zmęczony jak nigdy, położył się spać i szybko zasnął twardym snem. Jednak jeszcze przed świtem wstał i udał się do wiedźmy.

Zastał ją skuloną przed ogniem, w którym paliły się zioła. Wiedźma kazała mu stać spokojnie obok siebie. Poranek był cichy i piękny, lecz nagle zerwał się silny wiatr, który zatrząsł chatą.

Wtedy wiedźma wyprowadziła chłopa na podwórze i poleciła mu spojrzeć w górę. Podniósł oczy i ujrzał złego czarnoksiężnika, odzianego jedynie w nocną koszulę, wirującego wysoko w powietrzu.

– Oto twój wróg – powiedziała wiedźma. – Już więcej ci nie zaszkodzi. Jeśli chcesz, by zobaczył twoje wesele, zrób, co ci powiem. Poza tym spotka go taka sama kara, jaką przeznaczył dla ciebie.

Uradowany chłop pobiegł do domu. W miesiąc później odbyło się jego wesele.

Gdy goście tańczyli podczas uczty weselnej, chłop wyszedł na podwórze, spojrzał w górę i zobaczył nad chatą czarnoksiężnika wirującego w powietrzu. Wziął nowy nóż i – mierząc w czarnoksiężnika – rzucił nim z całej siły. Czarnoksiężnik spadł na ziemię i wtedy okazało się, że został przybity za stopę do ziemi; był więc zmuszony stać przy oknie jako nieszczęsny świadek szczęścia chłopa i jego przyjaciół.

Nazajutrz rano czarnoksiężnik zniknął sprzed chaty. Niektórzy ludzie twierdzili, że widzieli go lecącego przez powietrze nad wielkim jeziorem oddalonym o kilka mil; przed nim i za nim leciały wielkie stada kruków, które swoim krakaniem oznajmiały jego dalszy lot przez przestworza.

Jonek

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

I

„Jeśli chcesz posiadać piszczałkę, na której dźwięk zatańczą nawet niechętne nogi i która sprawi, że umarli powstaną i ukażą się takimi, jakimi byli za życia – szukaj jej w lesie.

W głębokim, czarnym lesie wypatruj zielonej wierzby, która nigdy nie słyszała szumu wody ani piania koguta; bo na głos koguta duchy znikają, a wierzba, która słyszała szum wody, nigdy nikogo nie zmusi do tańca.

Jeśli chcesz, by dziewczyna cię pokochała, schwytaj nietoperza, włóż go do glinianego garnka, a o północy zanieś garnek do mrowiska i tam go zakop. Następnej nocy, również o dwunastej, wróć i wydobądź garnek. Znajdziesz w nim grabie i widły. Jeśli przeciągniesz grabie od strony dziewczyny ku sobie, pokocha cię; jeśli od strony ulubionego towarzysza – zostanie twoim przyjacielem. Jeśli jakaś kobieta cię kocha, a ty o nią nie dbasz, popchnij ku niej widły, a znienawidzi cię; jeśli zaś jakiś mężczyzna, którego nie cenisz lub który nie jest godzien twojej przyjaźni, ofiaruje ci ją – uczyń to samo wobec niego, a więcej nie będzie cię niepokoił.

Tak więc dzięki piszczałce zaznasz radości i ujrzysz zmarłych takimi, jakimi byli za życia; dzięki grabiom zdobędziesz miłość i przyjaźń.

Lecz jeśli zapragniesz poznać mroczną, niewidzialną przyszłość albo posiąść niezmierzone bogactwa, posłuchaj tej ostatniej nauki:

W wigilię świętego Jana, dokładnie o północy, zakwita paproć; lecz niełatwo zdobyć jej kwiat. Groza odbierze ci dech i zmrozi krew; serce niemal przestanie bić. Niezliczone burze rozszaleją się wokół ciebie i zatrzęsą samą ziemią. Włosy staną ci dęba jak topole i nawet wiatr nie zdoła ich pochylić. Jeśli zdołasz to wszystko wytrzymać, kwiat paproci, zdobyty z takim męstwem, ukaże ci przyszłość i obdarzy niezliczonym złotem. Dzięki niemu staniesz się bogaty i będziesz mógł patrzeć w przyszłość jak w zwierciadło.”

Młody chłop usłyszał te słowa w mroku lasu i natychmiast porzucił woły oraz wóz załadowany porąbanym drewnem. Pełen radości i nadziei zapuścił się głębiej w las, szukając wierzby, z której gałęzi mógłby zrobić cudowną piszczałkę. Długo błąkał się w poszukiwaniu zielonej wierzby. Wreszcie znalazł ją pośrodku suchej łąki w głębi boru. Odciął prostą gałąź, zdjął z niej korę i wkrótce piszczałka była gotowa.

Zagrał na niej i serce wypełniła mu radość. Był sam pośród gęstego lasu, a dźwięk piszczałki tak go rozweselił, że zaczął tańczyć i podskakiwać po zielonej łące, aż zmęczony padł na trawę, by odpocząć. Kiedy sam doświadczył mocy piszczałki, chłopa ogarnął lęk na myśl, że jej głos może przywoływać umarłych. Samo wspomnienie o tym wywołało zimny pot na jego czole. Ciekawość jednak zwyciężyła strach i poczuł nieodpartą chęć, by natychmiast udać się na cmentarz. Schował piszczałkę pod sukmanę i zaczął przedzierać się z lasu wąską, trudną ścieżką.

Wkrótce młody chłop dotarł na otwartą przestrzeń i wbiegł na niewielkie wzgórze; otaczały je stare i nowe groby. Krzyżowały się tam dwie drogi, a nad świeżą mogiłą stał nowy krzyż.[1]

– No cóż – powiedział do siebie chłop – spróbujmy tu zagrać; do cmentarza jeszcze daleko. Zobaczymy, czy choć jeden umarły powstanie na ten dźwięk.

Wyjął piszczałkę i zaczął grać. Gdy tylko rozległ się jej głos, krzyż runął na ziemię, grób się otworzył i ukazał się stary żebrak, zamordowany na rozstajach trzydzieści lat wcześniej.

Młodzieniec odwrócił głowę z przerażeniem na widok starej, pomarszczonej twarzy nieszczęsnego żebraka, jeszcze bardziej odrażającej przez zadane mu rany. ze strachu grał dalej i ujrzał, jak pozostałe groby także nagle się otwierają; usłyszał szczęk broni i tętent końskich kopyt. Ukazało mu się wielu wysokich rycerzy w zbrojach, większość na koniach. Jeśli widok starego żebraka śmiertelnie go przestraszył, to pojawienie się potężnych rycerzy niemal odebrało mu życie ze strachu. Choć był najwyższym mężczyzną w swojej wsi, głową ledwie sięgał kolan tych olbrzymów. Coraz bardziej przerażony otworzył usta i przecierał oczy. Gdy tylko przestał dmuchać w piszczałkę, duchy wróciły do grobów, ziemia znów je przykryła, a chłodny, wilgotny wiatr poruszył trawą i kwiatami.

Choć niemal wyczerpany zmęczeniem i wzburzeniem, chłop zdobył następnie grabie i widły – tak bardzo pragnął zdobyć miłość i przyjaźń.

Zofia, młoda czarnooka dziewczyna mieszkająca w sąsiedniej chacie, od dawna poruszała jego serce. Dziewczyna jednak nie dbała o młodego Jonka, jak zwykle nazywano chłopa. na próżno śpiewał jej:

„Oczy Zofii są piękne jak jeżyny,
Jej usta słodsze są niż miód!”

Zofia śmiała się z Jonka i jego pieśni.

Pewnego dnia plewiła len w ogrodzie; Jonek, ukryty przed jej wzrokiem, przeciągnął po ziemi czarodziejskie grabie od niej ku sobie. od tej chwili Zofia przyjmowała jego zaloty łaskawiej, a uradowany Jonek całował grabie z wdzięczności i szczęścia. Był pewien, że dziewczyna go kocha, i do pełni szczęścia brakowało mu już tylko przyjaciela.

Wybrał młodego towarzysza imieniem Czyżyk. Między nimi szybko zrodziła się serdeczna przyjaźń. Młody Czyżyk był dobrze znany czarnookiej Zofii; gdy obaj przychodzili ją odwiedzić, zawsze witała ich z uśmiechem. Jonek zaczął już myśleć o ślubie z Zofią; pewnego dnia, pogrążony w tych rozmyślaniach, usiadł za stogiem siana. Nagle usłyszał rozmowę zza sąsiedniego stogu. Zaciekawiony podkradł się niepostrzeżenie i usłyszał, jak jego przyjaciel Czyżyk rozmawia z Zofią o dniu ich własnego ślubu. Pełen gniewu Jonek połamał grabie i widły, wyrzekając się zarówno przyjaźni, jak i miłości.

– na cóż mi wierzbowa piszczałka, grabie i widły nietoperza? – wołał Jonek ze łzami w oczach. – Piszczałka tylko mnie zmęczyła, każąc tańczyć wbrew woli, a do tego niemal pozbawiła zmysłów widokiem duchów. na próżno przyciągałem Zofię grabiami nietoperza. Wszystko stracone! Lepiej spróbuję zdobyć pieniądze i zobaczę, co mnie jeszcze czeka.

Następnego dnia była wigilia świętego Jana. Jonek tej nocy nie spał w chacie; biedna matka czekała na niego daremnie. W nocy straszliwa burza połamała wiele drzew w pobliskim lesie; domy i stodoły trafione piorunami spłonęły doszczętnie. Około południa Jonek wrócił do chaty blady i drżący. Oczy błyszczały mu jak oczy szaleńca. na próżno stara matka postawiła przed nim miskę gotowanej kaszy ze skwarkami – nie mógł przełknąć ani kęsa. Matka się modliła; Jonek ciężko wzdychał, choć chwilami uśmiechał się radośnie do siebie, potrząsając złotem w kieszeniach.

II

Jonek był starszym drużbą na weselu Zofii i Czyżyka. Ubrany był bogaciej niż ktokolwiek obecny i hojnie płacił muzykantom. od tego dnia przewodził zabawom w karczmach; często stawiał całej wsi, a w święta płacił muzykantom jak prawdziwy pan. Niekiedy grywał na wierzbnej piszczałce, a wszyscy, którzy ją słyszeli, tańczyli radośnie przez całą noc.

Lecz Jonkowi nie wystarczało bogactwo. Chciał wiedzieć, co spotka go w przyszłości. Wyjął z kieszeni kwiat paproci i powiedział do niego:

– Powiedz mi, pokaż mi, o kwiecie!
Co stanie się z twoim Jonkiem?

I usłyszał głos spod ziemi:

– Zostaniesz powieszony:
Twe zimne, sztywne nogi będą chwiać się na wietrze.

– do licha! – krzyknął gniewnie Jonek. – nie zostanę powieszony, bo niczego takiego nie zrobiłem!

Roześmiał się na tę myśl, lecz nocą, choć był półpijany, nie mógł zasnąć ze strachu.

Jonek długo jeszcze oddawał się zabawom, zanim zaczął poważnie myśleć o przyszłości. Kieszenie miał już puste; drugi raz zdobyć kwiat paproci przez tę samą osobę było niemożliwe, a pieniędzy więcej nie miał. Bardzo go to trapiło. Zbliżała się Wielkanoc i wszyscy młodzi ludzie ze wsi prosili Jonka, by wcześniej zamówił muzykantów; tymczasem nie miał nawet grosza, by im zapłacić. nie mogąc spać, rozmyślał nad swoimi troskami i przypomniał sobie, że dzięki kwiatowi paproci może odkrywać ukryte skarby, tak jak wcześniej znalazł złoto pod ruinami starego zamku. Potarł więc ponownie kwiat paproci i ujrzał w widzeniu pewnego pana w ogrodzie; zobaczył tam także mosiężną skrzynię pełną skarbu, zakopaną sześć stóp pod jabłonią. Jonek zerwał się, pobiegł do ogrodu i zaczął kopać. Wydobył już ciężką skrzynię i miał właśnie przerzucić ją przez mur, gdy właściciel obudził się, usłyszał złodzieja, wybiegł z domu i zatrzymał go. Lecz Jonek, chciwy złota i bojący się odkrycia, uderzył go łopatą w głowę i zabił na miejscu.

na krzyk umierającego pana służba wybiegła z domu, schwytała mordercę i oddała go w ręce sprawiedliwości.

Sześć miesięcy później Jonka powieszono na rynku sąsiedniego miasta. Taka była zapłata za jego chciwość i pragnienie poznania przyszłości.

Wiatr dął silnie, głos zaczarowanej piszczałki już się nie rozlegał, lecz sztywne, zimne nogi Jonka kołysały się i drgały na wietrze, jakby miał zaraz zatańczyć.

Taniec demona

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

Kiedy wiatr unosi kurz w powietrze i wiruje nim w suchym tumanie, ukazuje to taniec złego ducha. Ilekroć to zobaczysz, natychmiast zamknij wszystkie drzwi i okna w swojej chacie, inaczej z pewnością wyrządzi krzywdę twoim kościom. Jeśli jednak jesteś odważny i pragniesz zdobyć bogactwo za cenę własnej duszy, weź nowy nóż poświęcony wodą święconą i zręcznie rzuć go w samo centrum wirującego pyłu.

Pewnego dnia nieustraszony młody chłop, rozgniewany na demona, który pod postacią wichury zerwał dach z jego stodoły, wziął nowy, poświęcony nóż i wbił go w ziemię dokładnie pośrodku kurzowego wiru. W tej samej chwili ukazał się demon, zgięty wpół, jakby cierpiał wielki ból, i drżący ze strachu. Zapytał chłopa, czego od niego chce.

– Napraw moją stodołę! – zawołał człowiek w wielkiej furii. – Napełnij moją jamę na ziemniaki złotem; potem przynieś do mojej chaty beczułkę gorzałki i trzy połcie słoniny.

– Uczynię to wszystko – odpowiedział demon – ale najpierw wyciągnij nóż z ziemi. Okrutnie mnie rani.

– Nie! – krzyknął chłop. – Najpierw zrób to, co ci każę.

Posłuszny duch wykonał wszystko, czego od niego zażądano. Jakiś czas później młody chłop ciężko zachorował. Gdy miał już umrzeć, jego bliscy zgromadzeni wokół niego ujrzeli demona stojącego u wezgłowia łóżka i czekającego na jego duszę. Wszyscy opłakiwali jego nieszczęsny los, a jego ojciec chrzestny powiedział:

– Gdyby zamiast prosić o pieniądze, strzelił do demona srebrnym guzikiem, dożyłby starości i ocaliłby swoją duszę.

Złe oko

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

I

Pewnego razu nad brzegiem Wisły mieszkał bogaty szlachcic w wielkim dworze. Wszystkie okna tego domu wychodziły na piękną rzekę. Długa aleja topolowa prowadząca do ganku zarosła trawą i chwastami – znak to był, że niewielu sąsiadów odwiedzało gospodarza, a dawna polska gościnność była tam mało praktykowana.

Właściciel tego domu mieszkał w nim od siedmiu lat. Przybył z odległej części kraju i był mało znany swoim chłopom, którzy unikali go z lękiem i drżeniem z powodu strasznych opowieści o jego złym oku.

Urodził się z bogatych rodziców nad rzeką Sanem. W chwili jego narodzin zaświeciła nad nim nieszczęśliwa gwiazda i został obdarzony złym okiem, którego spojrzenie sprowadzało chorobę i śmierć na ludzi oraz zwierzęta. Jeśli w chwili nieuwagi spojrzał na bydło – padało; cokolwiek oglądał i chwalił, ginęło. na domiar nieszczęścia jego ojciec i matka umarli ze zgryzoty. „Złe Oko”, jak zaczęto go nazywać w rodzinnych stronach, gdzie jego zgubne spojrzenia sprowadziły tyle zniszczenia, sprzedał cały swój majątek i przeniósł się nad Wisłę. Tam zamieszkał w odludnym domu, odprawił wszystkich służących z wyjątkiem jednego – starego sługi, który piastował go jeszcze w niemowlęctwie i którego jedynie złe oko nie mogło skrzywdzić.

Złe Oko rzadko opuszczało dom, wiedząc, że po jego spojrzeniach następują spustoszenie i nawet śmierć. Ilekroć wyjeżdżał, stary sługa siedział obok niego, ostrzegając, gdy zbliżali się do wsi, miasta lub ludzi. Nieszczęśliwy człowiek zamykał wtedy oczy albo spuszczał wzrok na wiązankę grochowej słomy, która zawsze leżała u jego stóp [Powszechnie wierzono, że człowiek posiadający złe oko, patrząc na wiązankę grochowej słomy, nikomu nie szkodzi – słoma jedynie bardziej wysycha].

Znając zgubną moc swoich oczu, które mimo jego woli sprowadzały wokół cierpienie i ruinę, nieszczęśliwy człowiek urządził dom tak, aby wszystkie okna wychodziły na Wisłę. Ufał, że dzięki temu nie skrzywdzi sąsiadów ani nie zniszczy własnego majątku. Dwukrotnie, w nieszczęsnej chwili, spojrzał na swoje zabudowania gospodarskie – i dwukrotnie spłonęły. Lecz nawet taka ostrożność nie mogła całkowicie zapobiec nieszczęściu. Wiele statków rozbiło się naprzeciw Białego Domu, jak powszechnie nazywano tę posiadłość; flisacy na rzece przeklinali go, wskazując z trwogą na wielkie okna, z których Złe Oko sprowadzało na nich cierpienie i zgubę.

Jeden z flisaków, odważniejszy od innych, podpłynął do domu i zażądał rozmowy z jego właścicielem. Stary sługa, choć obawiał się skutków, zaprowadził go do pokoju, gdzie jego pan jadł obiad. Zirytowany tym, że przeszkodził mu obcy człowiek, spojrzał na przybysza ponuro. Ten natychmiast doznał tak wielkiego przerażenia, że nie zdołał wypowiedzieć ani słowa i zemdlał przy drzwiach.

Stary sługa na polecenie swego pana zaniósł człowieka do łodzi, dał mu trochę pieniędzy i przewiózł go na drugi brzeg rzeki. Biedak długo chorował, a gdy nieco wyzdrowiał, opowiedział straszliwą historię o Białym Domu i jego właścicielu – Złym Oku. Jeszcze bardziej zwiększyło to lęk jego towarzyszy; odtąd każdy, kto przepływał łodzią lub barką obok fatalnego miejsca, odwracał oczy od Białego Domu i gorliwie modlił się o ochronę przed wpływem Złego Oka.

II

Minęło dziesięć lat od chwili, gdy Biały Dom stał się postrachem flisaków i okolicznych mieszkańców. Nikt nie odwiedzał Złego Oka. Spędzał swoje nieszczęsne dni w milczeniu i samotności.

Tamta zima była wyjątkowo surowa. Wilki zbierały się w watahy i oszalałe z zimna oraz głodu wyły żałośnie wokół domu. Pan domu siedział milczący i ponury przed kominkiem, w którym płonął wielki ogień, przewracając kartki książki. Stary sługa, zamknąwszy drzwi, siedział po drugiej stronie, grzejąc się i naprawiając sieć.

– Stanisławie – powiedział pan – czy dużo ryb złowiłeś dziś?

– Niewiele, panie, lecz zupełnie dość dla nas dwóch.

– To prawda – odparł smutno gospodarz. – Choć tyle lat już minęło, nadal jesteśmy tylko we dwóch. O, nieszczęsna godzino, która wydała mnie na świat!

Nagle usłyszeli na dziedzińcu ludzki głos wołający o pomoc. Pan domu drgnął, gdyż dawno już nie słyszał głosu obcego człowieka. Stanisław wybiegł z pokoju, a za nim jego pan, niosąc lampę.

Przed drzwiami stały sanie z budą, a obok nich stary człowiek głośno wołał o ratunek. Gdy ujrzał dwóch mężczyzn zbliżających się ze światłem, wyniósł z sań omdlałą żonę, podczas gdy stary Stanisław pomógł wysiąść młodej i pięknej dziewczynie – jego córce.

Gdy znaleźli się w domu, dorzucono drewna do ognia i wkrótce ciepło przywróciło kobietę do przytomności. Pan domu, szczęśliwy, że może pełnić rolę gospodarza, przyniósł starego, dobrego wina i serdecznie wypił zdrowie ojca młodej i pięknej dziewczyny oraz obu pań.

Stary sługa uśmiechał się do siebie, patrząc na radosną twarz swego pana, którego oblicze niemal od narodzin spowijały smutek i przygnębienie.

Gość, rozgrzany i rozweselony hojnie podanym winem, opowiedział gospodarzowi, jak zaskoczyła go burza; jak zabłądził i długo bezskutecznie szukał schronienia; aż wreszcie napotkał stado wygłodniałych wilków, przed których kłami z największym trudem zdołał ujść i znaleźć schronienie na dziedzińcu Białego Domu.

Wkrótce potem zmęczeni podróżni udali się do ciepłych i wygodnych pokoi, by zaznać tak potrzebnego odpoczynku. W sali znów zapanowała cisza, przerywana jedynie trzaskiem drewna w kominku.

III

Zegar stojący na kominku wybił pierwszą w nocy. Stary Stanisław siedział przed ogniem drzemiąc i od czasu do czasu dokładając drewna, gdy cicho otworzyły się drzwi prowadzące z apartamentów pana i wszedł sam nieszczęśliwy gospodarz.

– Dlaczego jeszcze nie poszedłeś spać, panie? – zawołał stary sługa, przecierając oczy.

– Nie rób hałasu, mój drogi przyjacielu – odpowiedział pan łagodnym głosem. – Czuję się dziś tak szczęśliwy, że nie mogę zmrużyć oka.

Usiadł w wielkim fotelu przed ogniem, uśmiechając się do siebie, szczęśliwy niemal do łez.

„Ach, płacz, biedny panie, płacz!” – pomyślał Stanisław. – „Może wypłaczesz swoje złe oko!”

– Gdyby niebo chciało spełnić moje życzenie – powiedział pan – nie prosiłbym już o nic więcej. Przez trzydzieści lat żyłem samotnie jak pustelnik albo zbrodniarz, choć nie popełniłem żadnej zbrodni ani świadomie nie skrzywdziłem żadnego stworzenia. A wszystko przez moje nieszczęsne oczy!

Twarz, która przed chwilą promieniała radością, znów przybrała zwykły wyraz smutku; lecz wkrótce rozjaśnił ją promień nadziei.

– Mój drogi stary przyjacielu – zaczął, a Stanisław spojrzał na niego uważnie – możliwe, że nawet ja się ożenię.

– Niech niebo to sprawi! – zawołał uradowany sługa. – Ale gdzie znajdziemy naszą panią?

Pan wstał, podszedł na palcach do drzwi prowadzących do pokojów podróżnych i wskazując palcem, szepnął:

– Tam!

Stanisław pokiwał głową z aprobatą, dokładając ostatnie polana do ognia na noc. Pan domu, pogrążony w myślach, udał się spać. Stary sługa mruczał do siebie:

– Niech niebo sprawi, by tak się stało; choć obawiam się, że gruszki nigdy nie wyrosną na wierzbie.

Wkrótce sam zasnął głębokim snem.

IV

Rano podróżni przekonali się, że z powodu choroby starszej pani nie mogą kontynuować podróży. Gospodarz z przyjemnością usłyszał, że zapewne pozostaną jeszcze kilka dni. Stanisław zaczął myśleć, że może jednak gruszki wyrosną na wierzbie.

Gościem był szlachcic żyjący w dość dostatnich warunkach. Nie był wprawdzie bogaty, lecz miał środki do życia, a przy tym był człowiekiem uczciwym i niezależnym. Polubił gościnnego gospodarza i po tygodniowym pobycie powiedział do żony, której zdrowie znacznie się poprawiło:

– Magdo, zdaje mi się, że nasz życzliwy gospodarz jest mocno zauroczony naszą Marysią; a ona, o ile widzę, nie jest niechętna jego zalotom. Ze swojej strony nie miałbym nic przeciw temu małżeństwu, jeśli wszystko inne okaże się odpowiednie.

– To tylko twoje przypuszczenie – odpowiedziała żona.

W głębi duszy jednak cieszyła się, że mąż nie sprzeciwia się temu, czego sama gorąco pragnęła.

– Wydaje się bardzo miłym człowiekiem, dobrze wychowanym i posiadającym dostateczny majątek – mówił dalej ojciec, przechadzając się po pokoju. – Nasza córka jest już zresztą dość dorosła, by wejść w święty stan małżeński.

po wieczerzy gość, pokrzepiony hojnie nalanym winem gospodarza, wysłuchał z uśmiechem propozycji, jaką pan domu w skromny sposób złożył, prosząc o rękę jego córki Marysi. Ojciec po krótkim namyśle powiedział:

– Jestem bardzo zadowolony z pana i pańskiej życzliwej propozycji. Skoro posiada pan dość środków do życia i nie żąda posagu, zgadzam się, aby moja córka została pańską żoną. Niech będziecie szczęśliwi i błogosławieni w dzieciach.

Trzy miesiące później Złe Oko poślubiło swoją piękną żonę. Trawa i chwasty zniknęły z długiej topolowej alei prowadzącej do domu, stratowane przez konie i powozy przyjaciół panny młodej. Lecz gdy po krótkim czasie wszyscy goście odjechali, trawa i chwasty znów zaczęły zarastać drogę do Białego Domu.

V

Nadchodziła kolejna zima, a mieszkańców Białego Domu przybyło tylko o jedną osobę – jego panią. Większość licznej służby zatrudnionej po ślubie szybko uciekła przerażona, usłyszawszy, że ich pan posiada złe oko. Nieliczni, którzy pozostali, ciężko zachorowali i w końcu również opuścili dom. Młoda i piękna pani została opuszczona; w godzinie swego cierpienia leżała samotnie – porzucona przez przyjaciół – na kosztownym łożu. Obecny był przy niej jedynie mąż, siedzący z odwróconą twarzą i trzymający jej zimną, wilgotną dłoń w swojej dłoni. Wiedziała o straszliwym działaniu jego złego oka; wiedziała, że za każdym razem, gdy na nią spojrzy, jedynie powiększy jej ból i cierpienie; jednak w swojej kochającej naturze błagała go, by spojrzał na nią jeszcze choć raz.

– O, Marysiu! – zawołał nieszczęśliwy człowiek z głębokim westchnieniem. – Wiem, że nigdy nie będę szczęśliwy z tobą, dopóki zachowam wzrok. Oto nóż – wyłup mi oczy! Jeśli uczyni to twoja ukochana ręka, czyn utraci swój ból i grozę.

Biedna żona zadrżała z przerażenia na tę propozycję, a mąż, widząc, że nie może jej do tego nakłonić, osunął się na krzesło i gorzko zapłakał.

– Jaką wartość ma dla mnie ten niebiański dar – dar wzroku! – zawołał. – Każdym spojrzeniem sprowadzam wokół siebie zgubę i nieszczęście! Nic dziwnego, najdroższa Marysiu, że tak bardzo cierpisz: drzewo zwiędłoby pod moim wzrokiem. Lecz nabierz odwagi, ukochana; nie spojrzę na nasze dziecko. Jego przynajmniej moje oczy nie skrzywdzą.

Cierpiąca kobieta odpowiedziała mu jedynie jękiem. Przywołał starego sługę i opuścił ją. Wkrótce potem w domu rozległy się dwa krzyki, różne od siebie brzmieniem. Jeden – radosny krzyk nowo narodzonego dziecka, które po raz pierwszy ujrzało światło; drugi – pełen męki krzyk mężczyzny, ojca dziecka, który na zawsze rozstawał się ze wzrokiem! Jego oczy, błyszczące jak dwa diamenty, leżały na ziemi obok zakrwawionego noża.

VI

Minęło kolejnych sześć lat. W ścianie Białego Domu wybito okna, z których rozciągał się piękny widok na wieś i pola. Flisacy często zatrzymywali się teraz w pobliżu domu, by odpocząć. Pani domu była zdrowa i szczęśliwa: błogosławiona piękną córką, która prowadziła swego niewidomego ojca. Chłopi nie uciekali już na widok swego pana. Dawna cisza nie panowała już w Białym Domu, liczna służba krzątała się wszędzie, a całe miejsce tętniło życiem i ruchem.

Stary Stanisław, który poświęcił oczy swego pana ziemi w chwili tamtej ofiary, był już teraz zgarbiony ze starości. Pewnego dnia, ciekawy, czy oczy rozpadły się już w ziemi, odkopał je. Nagle zajaśniały na niego jak dwa żywe węgle. Gdy ich zgubne światło padło na jego pomarszczoną twarz, starzec zadrżał, upadł i umarł.

Był to pierwszy i ostatni raz, kiedy złe oko użyło swojej mocy przeciw staremu słudze. Ponieważ pan kochał go szczerze, serce gospodarza niweczyło działanie jego wzroku; lecz teraz oczy, długo spoczywające w ziemi i uwolnione od wpływu serca swego właściciela, nabrały jeszcze większej mocy czynienia zła i zabiły biednego starca.

Niewidomy pan głęboko opłakiwał wiernego sługę. na pamiątkę jego wierności postawił piękny krzyż nad jego grobem, pod którym flisacy często się modlili.

Dźuma i chłop

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

Pewien chłop usiadł w cieniu modrzewia, aby odpocząć. Słońce stało wysoko i mocno grzało. Nagle dostrzegł coś zbliżającego się z daleka. Gdy postać podeszła bliżej, zobaczył, że była to kobieta okryta wielkim płaszczem. Jej nogi były niezwykle długie.

Chłop bardzo się przestraszył i próbował uciec, lecz zjawa pochwyciła go swoimi kościstymi ramionami i powiedziała:

– Czy znasz Dżumę? To ja. Weź mnie na swoje barki i nieś mnie przez cały kraj. Nie możesz ominąć żadnego miasta, wsi ani nawet najmniejszej osady – muszę zostać zaniesiona wszędzie. O siebie jednak się nie bój: pośród śmierci i nieszczęścia pozostaniesz żywy i zdrów.

Objęła długimi ramionami jego szyję. Chłop ruszył przed siebie, lecz zdziwiony, że nie czuje żadnego ciężaru, odwrócił głowę i zobaczył, że zjawa siedzi na jego ramionach.

Najpierw zaniósł ją do miasta. W karczmach rozbrzmiewała muzyka i tańce, wszędzie panowała radość; śmiech i zabawa królowały dookoła. Gdy chłop wszedł na rynek, kobieta potrząsnęła swymi morowymi szatami. Wkrótce muzyka i tańce ucichły, radość zniknęła, a najwyższą władzę objęła trwoga. Przerażony chłop ujrzał wokół siebie trumny i martwe ciała. Wszędzie słyszał żałobne bicie dzwonów. Wkrótce cmentarz zapełnił się tak bardzo, że zabrakło miejsca na grzebanie zmarłych. Nawet na rynku leżały ciała, których nie było gdzie pochować!

Nieszczęsny chłop szedł dalej. Gdziekolwiek przechodził przez wieś, domy pozostawały puste. Mieszkańcy, bladzi i drżący, uciekali; ludzie umierali na drogach, w lasach i na polach.

Jego rodzinna wieś stała na wysokim wzgórzu: tam mieszkali jego żona, małe dzieci i starzy rodzice. Na jej widok serce ścisnęło mu się z bólu. Chwyciwszy zjawę z całej siły, aby nie mogła się wymknąć, pospiesznie minął swój dom.

Przed nim płynęła rzeka Prut ze swoimi błękitnymi wodami; po drugiej stronie wznosiły się zielone wzgórza, a daleko dalej ciemne góry, pokryte śniegiem, ginęły szczytami w chmurach. Szybko podjął decyzję. Pobiegł naprzód i rzucił się prosto do rzeki, mając nadzieję, że ginąc samemu, utopi również Dżumę i w ten sposób ocali kraj od dalszej zagłady.

Nieszczęsny chłop zginął w wodach, lecz Dżuma jako duch nie mogła utonąć. Jednak poruszona tym odważnym czynem, uciekła przerażona i ukryła się w górach. W ten sposób chłop ocalił nie tylko swoją wieś i wszystkich swoich bliskich, lecz także tę część ojczystej ziemi, do której Dżuma jeszcze nie dotarła.

Ludzie wilki

Źródło: tłumaczenie z XIX wiecznego zbioru „Srpske narodne pripovijetke" udostepninej na stronie https://en.wikisource.org/wiki/Slavonic_Fairy_Tales

I

Na pięknym wzgórzu nad Wisłą zebrała się gromada młodych chłopców i dziewcząt ze wsi, aby świętować zakończenie żniw przy muzyce i tańcach. Jedzenia i napojów było pod dostatkiem, a wszyscy częstowali się swobodnie. W samym środku zabawy rozległ się straszliwy krzyk, który zagłuszył muzykę i wesołe pieśni.

Młodzi ludzie przerwali tańce, pobiegli w stronę, skąd dochodził krzyk, i z przerażeniem zobaczyli ogromnego wilka, który porwał w paszczę jedną z najpiękniejszych dziewcząt we wsi i ciągnął ją ze sobą.

Najodważniejsi z młodzieńców ruszyli za nim i wkrótce dogonili bestię; lecz rozwścieczony potwór, z pianą na pysku, wypuścił swoją zdobycz na ziemię i stanął nad nią gotów do walki.

Ludzie, nieuzbrojeni i przerażeni, nie wiedzieli, co czynić. Niektórzy pobiegli do domów po broń palną; pozostali, całkowicie sparaliżowani strachem, stali z dala i oczekiwali ich powrotu. Wilk, widząc lęk tych, którzy zostali, ponownie pochwycił biedną dziewczynę i zniknął z nią w pobliskim lesie.

Minęło pięćdziesiąt lat od chwili tego strasznego wydarzenia. Na tym samym wzgórzu odbywała się kolejna zabawa, gdy do biesiadników zbliżył się stary, siwowłosy człowiek. Ludzie zaprosili go do wspólnej uczty, lecz on, ponury i zamknięty w sobie, usiadł w milczeniu i wypił podaną mu szklankę gorzałki.

Pewien chłop, niemal w tym samym wieku co przybysz, podszedł do niego, pozdrowił go i spróbował nawiązać rozmowę. Nieznajomy, patrząc na niego przez chwilę, zapytał wzruszonym głosem:

– Czy to naprawdę ty, Janie?

Wieśniak rozpoznał wtedy w obcym swego starszego brata, który zaginął pięćdziesiąt lat wcześniej. Zdumieni chłopi szybko otoczyli starego przybysza, a on opowiedział im, jak pewna czarownica zamieniła go w wilka i jak podczas święta żniw porwał swoją narzeczoną właśnie z tego wzgórza; jak żył z nią przez rok w lesie, aż umarła.

– Od tamtej chwili – ciągnął dalej – dziki i rozwścieczony napadałem na każdego i niszczyłem wszystko, co spotkałem na swej drodze. Krwi, którą wtedy przelałem, nie mogę zmyć nawet teraz.

Pokazał im wtedy swoje dłonie pokryte krwawymi plamami.

– Od czterech lat znów mam ludzką postać i wędruję z miejsca na miejsce. Chciałem jeszcze raz zobaczyć was wszystkich – zobaczyć chatę i wieś, gdzie się urodziłem i dorosłem. A potem – ach, biada mi! Uciekajcie! Uciekajcie ode mnie! Znów stanę się wilkiem!

Ledwie wypowiedział te słowa, przemienił się w wilka. Zawył żałośnie, przebiegł obok osłupiałych chłopów i na zawsze zniknął w pobliskim lesie.

II

Pewien chłop, który przez siedem lat był wilkiem, otrzymał od czarownicy, która go odmieniła, pozwolenie na odzyskanie ludzkiej postaci. Głodny i nagi szedł cały dzień, aby dotrzeć do domu, gdzie pozostawił żonę i dzieci. Późno w nocy stanął przed swoją chatą i zapukał do drzwi.

– Kto tam? – zapytał głos ze środka; chłop od razu rozpoznał w nim głos swojej żony.

– To ja – twój mąż; otwórz szybko drzwi!

– Niech nas niebo broni! – krzyknęła przerażona kobieta. – Wstawaj, mężu!

Zdumiony chłop ujrzał przed sobą dawnego sługę, który poślubił jego żonę i przejął cały jego majątek. Nowy mąż wybiegł z chaty uzbrojony w widły, zdecydowany przepędzić prawowitego właściciela.

Nieszczęsny człowiek-wilk, rozwścieczony niewiernością żony, zawołał w rozpaczy:

– O, gdybym znów był wilkiem, mógłbym ukarać moją niewierną żonę i nigdy więcej nie czuć tego cierpienia!

Jego życzenie spełniło się natychmiast – ponownie zamienił się w wilka. Oszalały z gniewu, rzucił się na żonę, która stała obok, trzymając na rękach dziecko z drugiego małżeństwa. Powalił ją na ziemię, pożarł dziecko i zemścił się na matce, okrutnie kalecząc jej ciało.

Na krzyki rannej kobiety zbiegli się sąsiedzi i rzucili się na rozwścieczone zwierzę. Wilk nie bronił się długo; wkrótce padł pod ciosami napastników.

Gdy chłopi, krzycząc z radości po zwycięstwie, zaczęli oglądać stworzenie przy świetle płonących sosnowych szczap, ku swemu przerażeniu odkryli, że zamiast wilka zabili swojego sąsiada, który zaginął siedem lat wcześniej i o którym mówiono, że został przemieniony w wilka.

Próbowali go ratować, lecz było już za późno. A gdy opłakiwali jego nieszczęsny koniec, niewierna kobieta – jego żona – również zmarła od odniesionych ran.