Przez setki lat Słowianie tworzyli odrębną, swoistą kulturę i cywilizację, ich wspólnoty opierały się głównie na więzach rodowych oraz plemiennych a organizacja społeczna miała charakter lokalny, oparty na zwyczaju, tradycji i autorytecie starszyzny. Późno przyjęli chrześcijaństwo zachowując przez stosunkowo długi czas odrębność religijną i kulturową. Niewiadomą jest także lokalizacja ich pierwotnego miejsca zamieszkiwania. Brak źródeł pisanych z najwcześniejszego okresu dziejów Słowian sprawia, że badaczom tylko dzięki drobiazgowej analizie językoznawczej oraz odkryciom archeologicznym i porównaniach kulturowych udaje się odtworzyć pierwotne losy tych ludów.
Mimo znacznego zróżnicowania plemiennego wszystkich Słowian łączył język o wspólnych korzeniach, podobne metody gospodarowania oraz charakterystyczne wytwory kultury materialnej. Należały do nich m.in. gliniane naczynia o prostych formach, ozdoby wykonywane z metalu i kości, narzędzia rolnicze oraz broń służąca zarówno do obrony, jak i polowań. Gospodarka opierała się głównie na rolnictwie, hodowli, zbieractwie i rybołówstwie a bliski kontakt z naturą kształtował sposób myślenia i system wartości dawnych wspólnot.
Nie można także zapomnieć o kulturze duchowej Słowian będącą jedym z najbardziej fascynujących elementów dziejów Europy Środkowej i Wschodniej. Ich wierzenia miały charakter politeistyczny i silnie związany z siłami przyrody, cyklem pór roku oraz codziennym życiem wspólnoty. Choć brak własnych zapisków piśmiennych znacznie utrudnia odtworzenie pełnego obrazu religii pogańskich Słowian, dzięki przekazom kronikarskim, materiałom archeologicznym, badaniom antropologicznym oraz bogatemu folklorowi możliwe jest częściowe zrekonstruowanie ich wierzeń, obrzędów i obyczajów. Dziedzictwo to, mimo upływu wieków, wciąż pozostaje ważnym elementem kulturowej tożsamości wielu narodów słowiańskich.
Rycina pochodzi z atlasu do dziejów Polski zawierającego czternaście mapek barwnych: według Joachima Lelewela i innych do użytku szkolnego, Warszawa 1907 - przedstawia mapę geograficzną plemion słowiańskich.
A skąd etniczna nazwa Słowianie? O tuż opierając się na etymologii można jej pochodzenie objaśnić od wyrażenia „solovo” czyli słowo. Uważa się, że było to określenie stosowane w ramach wspólnoty do osób posługujących się zrozumiałym słowem. W opozycji do tego stoi nazwa etniczna Germanów tj. „Niemcy”, czyli „ludzie niemi o mowie niezrozumiałej”. Część badaczy usiłuje wywodzić nazwę etniczną Słowian od rzadko współwystępującego hydronimu0-1 Dniepru, czyli słowa „Slavuta”, „Slavutić” oznaczającego sławić, używanego przez bliżej nieokreślony staro-europejski lud (echa tej nazwy można znaleźć w epice i poezji staroruskiej).
Powiązania ludów słowiańskich
Na wstępie należy także jeszcze trochę wspomnieć o powiązaniach Słowian z grupą ludów indoeuropejskich. Ślady tych kontaktów odnajdywane są w etymologii niektórych słów oraz w wybranych wspólnych bądź podobnych obyczajach.
Mówiąc o prapoczątkach formowania się ludów słowiańskich w okresie starożytności, czyli o prasłowianach, należy wspomnieć tezę części uczonych o istnieniu w II tysiącleciu p.n.e. związku bałto-słowiańskiego, a raczej prabałto-słowiańskiego. Miało to być zgrupowanie ludów z którego powstali Słowianie oraz Bałtowie, czyli Łotysze, Litwini, Prusowie i Jaćwingowie. Stąd też bierze się pewna wspólnota językowa owych grup etnicznych. Niektóre pozostałości w określeniach stosowany do życia duchowego pozwalają także na powzięcie przeświadczenia o bliskim sąsiedztwie prasłowian z ludami irańskimi.
Analizując wpływy kulturowe i językowe da się stwierdzić, iż w II tysiącleciu wspólnoty bałto-słowiańskiej utrzymywały kontakty na wschodzie z Finami i Lapończykami, na południowym wschodzie z Irańczykami, na południu z Trakami, na północnym-wschodzie z Germanami a na przełomie II i III tysiąclecia przez południe i południowo-wschodnie tereny obecnej Polski z Celtami.
