www.srebrnykruk.pl

strzalka

Metale szlachetne


Z這to, srebro, platyna i pozosta貫 platynowce tj. pallad, ruten, rod, osm i iryd zaliczane s do metali szlachetnych i wydziela si je, jako podgrup z grupy metali nie瞠laznych. W jubilerstwie szerokie zastosowanie znalaz造 z這to, srebro, platyna i ostatnio pallad. Cech wsp鏊n metali szlachetnych jest ich odporno嗆 chemiczna.


Tabela nr 2-7
Tabela nr 2-7. Rozpuszczalno嗆 platynowc闚 i z這ta.

2.3.1. Iryd

2.3.2. Osm

2.3.3. Pallad i jego stopy

2.3.3.1. Stopy palladu

2.3.4. Platyna i jej stopy

2.3.4.1. Stopy platyny

2.3.5. Rod

2.3.6. Ruten

2.3.7. Srebro i jego stopy

2.3.7.1. Stopy srebra

2.3.8. Z這to i jego stopy

2.3.8.1. Stopy z這ta

2.3.8.2. Wykonywanie stop闚 z這ta

2.3.8.3. Stopy z這ta bia貫go

2.3.8.4. Z這to w 鈔edniowieczu


2.3.1. Iryd


Zdj璚ie nr 2-83
Zdj璚ie nr 2-83. Iryd.

Iryd nazwa 豉ci雟ka iridium, symbol chemiczny Ir, jego temperatura topnienia wynosi 2443 oC, temperatura wrzenia 4428 oC, g瘰to嗆 22,6 g/cm3. Wygl康em przypomina cyn ale jest niezwykle twardy i kruchy o szaroniebieskiej barwie. Du瘸 twardo嗆 irydu czyni go metalem trudnoskrawalnym. Po podgrzaniu do bia貫go 瘸ru z trudem poddaje si obr鏏ce przez kucie. ζtwo si poleruje upodabniaj帷 si w tedy wizualnie do stali. Nie rozpuszczaj go kwasy ani 逝gi, nie dzia豉 na niego r闚nie woda kr鏊ewska. w przyrodzie spotykany jest w rodzimych stopach z platyn i osmem, pozyskuje si go tak瞠 z surowej platyny. Odkryto go w 1804 roku.

Iryd w stopie w stosunku 1 do 9 z platyn u篡wany jest do wytwarzania tygli i naczy laboratoryjnych2-29 oraz precyzyjnych przyrz康闚 pomiarowych a tak瞠 narz璠zi chirurgicznych. Ostatnio zacz皻o go tak瞠 wykorzystywa w jubilerstwie.


2.3.2. Osm


Zdj璚ie nr 2-84
Zdj璚ie nr 2-84. Osm.

Osm nazwa 豉ci雟ka osmium, symbol chemiczny Os, jego temperatura topnienia wynosi 3033 oC, temperatura wrzenia 5012 oC, g瘰to嗆 22,6 g/cm3. Jest jednym z najtwardszych i najci篹szych metali. Ma niebieskoszar barw o silnym po造sku. Nie wchodzi w reakcje z kwasami i zasadami. ζtwo si utlenia, topi帷 go trzeba dodawa substancje utrudniaj帷e utlenianie. Przy topieniu wydziela truj帷e opary. w przyrodzie wyst瘼uje bardzo rzadko jest spotykany zazwyczaj w rudach platyny i irydu. Odkryto go w 1803 roku.

U篡wa si go w stanie czystym, jako dodatku stopowego do stop闚 platyny, aby zwi瘯szy ich twardo嗆 i odporno嗆 chemiczn. w stopie z platyn produkuje si z niego ko鎍闚ki pi鏎 wiecznych, standardowe odwa積iki i styczniki elektryczne. w jubilerstwie wykorzystuje si stopu o sk豉dzie od 0,5 do 10% osmu i od 90 do 95% platyny jako bardzo twardego i ci庵liwego materia逝. Tlenek osmu u篡wany jest w daktyloskopii do pobierania odcisk闚 palc闚.


2.3.3. Pallad i jego stopy


Zdj璚ie nr 2-85
Zdj璚ie nr 2-85. Pallad.

Pallad nazwa 豉ci雟ka palladium, symbol chemiczny Pd, jego temperatura topnienia wynosi 1554 oC, temperatura wrzenia 2963 oC, g瘰to嗆 12,4 g/cm3. Jego barwa sytuuje go pomi璠zy srebrem a platyn, jest ciemniejsza od srebra i ja郾iejsza od platyny. Rozpuszcza si w kwasie azotowym i wodzie kr鏊ewskiej, nie reaguje z wod i powietrzem. Jest metalem 豉two poddaj帷ym si obr鏏ce przez kucie i walcowanie mo積a z niego wyci庵a druty o bardzo ma造ch 鈔ednicach. Nie reaguje tak jak srebro (nie ciemnieje) z siarkowodorem zawartym w zanieczyszczonym powietrzu. Bardzo dobrze absorbuje gazowy wod鏎, w stosunku obj皻o軼iowym 850 cz窷ci wodoru na jedn cz窷 palladu. w naturze wyst瘼uje niezmiernie rzadko w stanie czystym a najcz窷ciej, jako domieszka w rodzimych stopach platyny, z這ta i innych metali. Odkryto go w 1804 roku.

Wykorzystywany jest do produkcji bi簑terii zazwyczaj w stopach ze srebrem lub niklem oraz w stopach ze z這tem odbarwiaj帷 je i tworz帷 jeden z rodzaj闚 z這ta bia貫go. Dodaje si go do platyny dla zwi瘯szenia jej wytrzyma這軼i i twardo軼i oraz w celu rozja郾ienia barwy a tak瞠 o篡wienia po造sku. Jest r闚nie dodatkiem do bia貫go z這ta, przy czym ju 17 % palladu w stopie z這ta skutkuje jego ca趾owitym odbarwieniem. Stop palladu ze srebrem ma barw bia陰 a stop zawieraj帷y ponad 17 % palladu jest niewra磧iwy na dzia豉nie czynnik闚 atmosferycznych i nie czarnieje w kontakcie z siarkowodorem.


2.3.3.1. Stopy palladu


Palladu stosowanego do niedawna jako dodatek stopowy, ostatnio zacz皻o u篡wa go w z這tnictwie jako samodzielny metal. Cechuje si on 豉two軼i obr鏏ki, mi陰 dla oka barw i ci篹arem w豉軼iwym o po這w mniejszym od por闚nywalnych stop闚 platyny. Sta si po膨danym materia貫m do wyrobu bransolet zegarkowych, pier軼ieni, brosz czy te papiero郾ic i pudernic.

Zgodnie z mi璠zynarodowymi ustaleniami zalecan pr鏏 palladu do wyrob闚 z這tniczych jest pr鏏a 0,950 w Polsce zgodnie z przepisami probierczymi obowi您uj pr鏏y 0,850 i 0,500.

W zwi您ku z temperatur topnienia palladu r闚n 1400 oC do pracy z nim wykorzystuje si palniki tlenowo-gazowe albo piece elektryczne. Stapia si go z niedu膨 ilo軼i boraksu. Na stopionym i wy瘸rzanym palladzie i jego stopach wytwarza si cienka stalowoniebieska pow這ka tlenku palladu. Obr鏏ka termiczna palladu odbywa si na podobnych zasadach jak stop闚 srebra. Temperatura wy瘸rzania stop闚 palladu nie mo瞠 by wi瘯sza ni 1200 oC .

Tabela nr 2-8
Tabela nr 2-8. W豉軼iwo軼i i  sk豉d wybranych stop闚 palladu.

2.3.4. Platyna i jej stopy


Zdj璚ie nr 2-86
Zdj璚ie nr 2-86. Platyna.

Platyna nazwa 豉ci雟ka platinium, symbol chemiczny Pt, jej temperatura topnienia wynosi 1772 oC, temperatura wrzenia 4170 oC , g瘰to嗆 21,4 g/cm3. Jest metalem kowalnym o srebrzystobia貫j b造szcz帷ej barwie z odcieniem niebieskawym. w kontakcie z powietrzem nawet po podgrzaniu do bardzo wysokich temperatur zachowuje pierwotne cechy. Nie reaguje z wi瘯szo軼i kwas闚 poza kwasem selenowym oraz wod kr鏊ewsk, kt鏎e j rozpuszczaj.

Zdj璚ie nr 2-87
Zdj璚ie nr 2-87. Platyna rodzima.

W przyrodzie jest spotykana rzadko, wyst瘼uje w formie samorodk闚, najcz窷ciej w formie ziaren niekiedy wi瘯szych bry貫k. Zazwyczaj zanieczyszczona jest domieszkami metali takich jak 瞠lazo (od kilku do 20%) lub inne platynowce tj. iryd, pallad, osm, ruten i rod. Wyst瘼uje tak瞠, jako zanieczyszczenie rud niklu i miedzi. Platyna rodzima wyst瘼uje tak瞠 w naturalnym stopie z irydem - platynoiryd. Praktycznie jedynym minera貫m zawieraj帷ym platyn jest sperylit.

Wykorzystywana by豉 ju w staro篡tnej w Grecji i Rzymie, jako stop metali, kt鏎e zazwyczaj z ni wsp馧wyst瘼uj. Znali j tak瞠 Indianie prekolumbijscy a w europie pierwsze zmianki o jej wykorzystaniu pochodz z XVI wieku. Wyodr瑿niono j po raz pierwszy w XIX wieku.

Platyna wykorzystywana jest w produkcji przyrz康闚 i naczy laboratoryjnych. W jubilerstwie jest stosowana do wytwarzania bi簑terii w stopie o sk豉dzie 0,95 cz窷ci platyny i 0,05 cz窷ci miedzi. Do osadzania brylant闚 stosuje si jej stop ze srebrem o zawarto軼i platyny od 15 do 30%. Mo積a j u篡wa do apreturowania2-30 mosi康z闚. Nadaj帷 im w ten spos鏏 barw i po造sk zbli穎ne do stali a otrzymana w ten spos鏏 pow這ka jest niezwykle trwa豉. Przedmioty metalowe mo積a pokrywa platyn metodami galwanicznymi. Chlorek platynowy roztarty z olejem terpentynowym s逝篡 mo瞠 do platynowania szk豉 i porcelany, kt鏎a po wypaleniu tworzy metaliczn, trwa陰 i ozdobn warstw platyny.

Zdj璚ie nr 2-88
Zdj璚ie nr 2-88. Sperrylit.
  • Barwa cynowobia豉 o po造sku metalicznym, nieprzezroczysty.
  • Wyst瘼uje w RPA, Rosji, Kanadzie, USA.
  • Wykorzystywany do pozyskiwania platyny zawiera jej do 56 %.

2.3.4.1. Stopy platyny


Stopy platyn z uwagi na jej du膨 temperatur topnienia sporz康zane s praktycznie tylko z metali szlachetnych takich jak; iryd osm, pallad czy z這to a z metali nieszlachetnych u篡wa si wy陰cznie mied i nikiel. Pallad dodany do platyny podnosi jej twardo嗆 oraz wytrzyma這嗆 i rozja郾ia barw stopu platyny. Nawet nieznaczna ilo嗆 irydu wynosz帷a oko這 2 % ogromnie podnosi twardo嗆 platyny i odporno嗆 na dzia豉nie czynnik闚 chemicznych. Stopy platyny maj帷e w swoim sk豉dzie od 25 do 30 % irydu s nierozpuszczalne nawet w gor帷ej wodzie kr鏊ewskiej.

Tabela nr 2-9
Tabela nr 2-9. W豉軼iwo軼i i  sk豉d wybranych stop闚 platyny.

Z這te stopy stomatologiczne czasami zawieraj 5 % platyny zwi瘯szaj帷ej twardo嗆 i spr篹ysto嗆 tych stop闚. Do oprawy kamieni szlachetnych w jubilerstwie wykorzystuje si stopy platyny ze srebrem cechuj帷e si wi瘯sz twardo軼i, ci庵liwo軼i i jasno軼i ni czysta platyna. Stopy takie dobrze si obrabia, ale gdy srebro stanowi ponad 65 % ich sk豉du, atakowane s przez zwi您ki siarki – siarkowod鏎. Stopy platynowo-srebrowe zawieraj帷e poni瞠j 5 % platyny s roztwarzane zupe軟ie przez kwas azotowy. Stopy platynowo-srebrowe zawieraj帷e 35 % platyny stosowano jaki czas temu w stomatologii i znano pod nazw platynoid闚.

Mied dodana do platyny bardzo podnosi jej twardo嗆. w ilo軼i nie wi瘯szej ni 40 % nie zmienia przy tym jej barwy. Dodatek miedzi w ilo軼i 50% zabarwia stop platyny na 鄴速o a w 70 % na czerwono.

W z這tnictwie zazwyczaj stosuje si platyn o pr鏏ie 0,950. Przygotowuj帷 stopy platyny szczeg鏊nie te z palladem i irydem zaleca si stopienie w pierwszej kolejno軼i metali domieszkowych i p騧niejsze ich dodanie do stopionej platyny. Zapewnia to du膨 jednorodno嗆 sporz康zonych tym sposobem stop闚.

Odpadki stop闚 platyny bardzo trudno bezpo鈔ednio przerabia si na materia przydatny do obr鏏ki mechanicznej. Wy陰cznie odpadki o najwy窺zej czysto軼i i opi趾i po d逝gim przetapianiu umo磧iwiaj uzyskanie przydatnego metalu. w du瞠j temperaturze topienia platyny nieznaczne ilo軼i zanieczyszcze mog si utleni i unie嗆 na powierzchni stopu. Daje si je usun望 przez wrzucenie ma造ch kawa貫czk闚 azbestu, do kt鏎ych tlenki te przywieraj a po wystudzeniu stopu oddzielaj od niego razem z azbestem.


2.3.5. Rod


Zdj璚ie nr 2-89
Zdj璚ie nr 2-89. Rod.

Rod nazwa 豉ci雟ka rhodium, symbol chemiczny Rh, jego temperatura topnienia wynosi 1966 oC, temperatura wrzenia 3695 oC, g瘰to嗆 12,4 g/cm3. Jest metalem twardym i kruchym, trudnym do obr鏏ki w czasie 瘸rzenia uzyskuje niewielk plastyczno嗆. Nie reaguje z wod, powietrzem oraz kwasami i ich mieszaninami. Za to wchodzi w reakcje z mocnymi zasadami. w stopach z miedzi, o這wiem oraz cynkiem poddaje si dzia豉niu kwas闚. Barwa i po造sk rodu s zbli穎ne do aluminium i mo積a je zdefiniowa raczej, jako jasno srebrzyste lub l郾i帷e srebrzystoszare. Rod jest bardzo rzadkim pierwiastkiem w stanie wolnym wyst瘼uje przede wszystkim w rudach innych platynowc闚 oraz w rudach siarczkowych 瞠laza, chromu i niklu. Charakteryzuje si du篡m, bo maj帷ym 80% wsp馧czynnikiem odbijania 鈍iat豉, co wykorzystywane jest w produkcji luster optycznych i reflektor闚. Odkryto go w 1803 roku.

Rod w jubilerstwie jest wykorzystywany, jako pokrycie galwaniczne bi簑terii. Do skutecznego zabezpieczenia wyrob闚 jubilerskich wystarczy ju warstwa o grubo軼i zaledwie 0,1 mm.


2.3.6. Ruten


Zdj璚ie nr 2-90
Zdj璚ie nr 2-90. Ruten.

Ruten nazwa 豉ci雟ka ruthenium, symbol chemiczny Ru, jego temperatura topnienia wynosi 2382 oC, temperatura wrzenia 4150 oC, g瘰to嗆 12,3 g/cm3. Odkryty w 1884 roku. Jest metalem wizualnie bardzo zbli穎nym do platyny, ale r騜ni go krucho嗆 i twardo嗆. Charakteryzuje si du膨 odporno軼i na dzia豉nie kwas闚 nie reaguje te z wod kr鏊ewska. z powietrzem nie reaguje nawet po ogrzaniu do temperatury czerwonego 瘸ru. Po ogrzaniu reaguje z siark, fosforem, fluorem i chlorem. Wyst瘼uje najcz窷ciej, jako domieszka osmu i irydu.

Stopy rutenu charakteryzuj si twardo軼i i wytrzyma這軼i. w stopach z platyn lub palladem wykorzystuje si go w jubilerstwie i stomatologii a z molibdenem staje si nadprzewodnikiem. Wykorzystywany jest te w produkcji stal闚ek pi鏎 wiecznych a jego zwi您ki stosuje si, jako katalizatory reakcji organicznych.


2.3.7. Srebro i jego stopy


Zdj璚ie nr 2-91
Zdj璚ie nr 2-91. Srebro.

Srebro nazwa 豉ci雟ka argentum, symbol chemiczny Ag, o temperaturze topnienia wynosz帷ej 962 oC, temperaturze wrzenia 2163 oC, g瘰to軼i 10,5 g/cm3. Jest to metal szlachetny barwy bia貫j o silnym po造sku oraz najwy窺zej z po鈔鏚 metali zdolno軼i odbijania 鈍iat豉2-31. Wyr騜nia si wspania陰 plastyczno軼i2-32, podatno軼i obr鏏ce i polerowaniu. Jest twardsze od z這ta, ale mi瘯sze ni mied. z uwagi na mi瘯ko嗆 srebro w celu utwardzenia, stosuje si w stopach z miedzi2-33. Nie utlenia si w temperaturze normalnej i po podgrzaniu. w stanie p造nnym absorbuje tlen z powietrza i krzepn帷 oddaje go wydaj帷 przy tym charakterystyczny d德i瘯 nazywany „parskaniem” b康 „trzaskaniem”. Spotykane 軼iemnienie przedmiot闚 ze srebra jest wynikiem osadzania si na nim czarnego zwi您ku srebra z siark lub siarkowodorem.

Zdj璚ie nr 2-92
Zdj璚ie nr 2-92. Srebro rodzime.

Rozpuszcza si w kwasie azotowym i gor帷ym kwasie siarkowym, nie wchodzi w reakcj z 逝giem 穋帷ym nawet w stanie parowania. Jest dobrym przewodnikiem ciep豉 i elektryczno軼i. Posiada tak瞠 w豉軼iwo軼i sterylizuj帷e, drobnoustroje gin po zetkni璚iu si z nim.

Srebro wyst瘼uje w naturze w postaci rodzimej, ale jego g堯wnym 廝鏚貫m s rudy miedzi, miedzi z niklem, z這ta, o這wiu, i o這wiu z cynkiem.

By這 powszechnie u篡wane w wyrobach artystycznych ju w staro篡tno軼i, cho zosta這 odkryte p騧niej ni z這to. w rzemio郵e artystycznym jest wykorzystywane w jubilerstwie do wytwarza szerokiej gamy wyrob闚 takich jak bi簑teria, zastawa sto這wa, sztu熯e i wiele innych.

Stosowane metody obr鏏ki srebra to m.in. wyklepywanie, grawerowanie czy te technika niello. Czyste srebro w formie cienkich drut闚 wykorzystuje si w technice filigranu i do inkrustowania. Srebro stanowi g堯wny sk豉dnik lut闚 twardych o najwy窺zej, jako軼i, u篡wanych do lutowania srebra, miedzi i mosi康zu. U篡wane jest, jako rozja郾iaj帷y barw dodatek stopowy do z這ta, platyny i palladu. Stopom z這ta nadaje zielony odcie.


2.3.7.1. Stopy srebra


Srebro wykorzystuje si w praktyce do wytwarzania przedmiot闚 tylko, jako stopy z miedzi, polepszaj帷 w豉軼iwo軼i takie jak twardo嗆, wytrzyma這嗆 a tak瞠, jako嗆 odlew闚. Z rzadka do stop闚 srebra dodaje si cyn, kt鏎a w nieznacznych ilo軼iach podnosi ci庵liwo嗆 a tak瞠 mi瘯ko嗆. Jednak瞠 do wykonywania stop闚 srebrowo-cynkowych potrzeba dobrze prowadzonej obr鏏ki cieplnej w d逝窺zym czasie2-34. o wiele cz窷ciej mo積a spotka si ze stopami tr鎩sk豉dnikowymi srebrowo-miedziowo-nikolowymi2-35, zawieraj帷ymi nie wi璚ej ni 2,5 % niklu o przepi瘯nej jasnej barwie. Wykonuje si je zazwyczaj ze stopu po鈔edniego miedziowo niklowego, odtlenianego fosforkiem miedzi albo br您em manganowym.

Stopy srebra przygotowuje si z czystych metali przestrzegaj帷 zasad takich jak; odlewanie ich do 瞠laznych wlewak闚 o grubych 軼ianach, szybkie studzenie oraz kucie na gor帷o.

Do嗆 cz瘰to w trakcie wykonywania stop闚 pomimo przestrzegania ustalonych zasad pojawiaj si w nich wady. Wzdymki powstaj帷e podczas wy瘸rzania blachy b康 innej obr鏏ki przedmiotu a tak瞠 niebieskie plamy uwidaczniaj帷e si w trakcie polerowania uko鎍zonych przedmiot闚. Wady te s powodowane w豉sno軼iami chemicznych miedzi i srebra. Stopione czyste srebro absorbuje tlen atmosferyczny2-36, oddawany nast瘼nie w czasie jego zastygania. Procesowi temu towarzyszy charakterystyczny odg這s „parskania”. Stopiona mied tak瞠 absorbuje tlen zatrzymuj帷 go w sobie, jako zwi您ek chemiczny nazywany tlenkiem miedziawym Cu2O2-37 rozpuszczaj帷ym si w stopionej miedzi. w stanie sta造m tlenek miedziawy jest nierozpuszczalny. St康 w stopie po skrzepni璚iu znajduj si nie tylko kryszta造 miedzi a tak瞠 wydzielony tlenek miedziawy.

Mied stopiona ze srebrem poch豉nia tlen ze stopionego srebra, kt鏎y przechodzi w tlenek miedziawy powstaj帷y w tym, wi瘯szej ilo軼i im d逝窺zy jest czas topienia. Przeciwdzia豉 to zjawisku „parskania”. Tlenek miedziawy jest niekorzystny dla stop闚 srebra z uwagi na sw twardo嗆 i krucho嗆. w wysokopr鏏nych stopach srebra powy瞠j pr鏏y 0,935 wytwarza si tlenek miedziowy CuO2-38.

Stapiaj帷 srebro z miedzi o du瞠j zawarto軼i tlenku miedziawego b康 przy zbyt d逝gim czasie stapiania, wewn徠rz stopu wytwarzaj si puste przestrzenie zawieraj帷e tlen. B康 te mamy do czynienia ze zjawiskiem wydzielania si tlenku miedziawego w formie pas闚 lub siatki. w takcie walcowania i 瘸rzenia stopu o pustych przestrzeniach, powstaj wzdymki. w stopach z tlenkiem miedziawym wytworzonym w formie siatki tworz si nier闚no軼i walcowanej blachy a z tlenkiem w formie pas闚 w czasie polerowania uwidaczniaj si niebieskie plamy.

By przeciwdzia豉 wadom stop闚 srebrowych, topienie ich powinno by prowadzone pod pokryw w璕la drzewnego a sam proces topienia powinien by mo磧iwie jak najkr鏒szy. Stopy srebrowo-miedziowe zanim zostan odlane nale篡 odtlenia mocnym 鈔odkiem odtleniaj帷ym takim jak; fosforek miedzi, br您 magnezowy czy br您 krzemowy. Na 1 kg stopu przygotowanego z czystych metali dodaje si 1 g 10 % fosforku miedzi a gdy przetapiamy z這m srebrny na 1 kg stopu dodaje si od 5 do 10 g 鈔odka odtleniaj帷ego.

Za temperatur w najwy窺zym stopniu odpowiedni do odlewania przyj皻o 1100 oC . Przygotowuj帷 stopy przeznaczone do obr鏏ki mechanicznej, odlew wykonuje si przy niezbyt du瞠j temperaturze a form zalewa si bez po酥iechu, wystrzegaj帷 si sfalowania zlewka.


2.3.8. Z這to i jego stopy


Zdj璚ie nr 2-93
Zdj璚ie nr 2-93. Z這to – najwi瘯szy
na 鈍iecie blok o masie 250 kg.

Z這to nazwa 豉ci雟ka aurum, symbol chemiczny Au, temperatura topnienia wynosi 1063 oC, temperatura wrzenia 2970 oC, g瘰to嗆 19,3 g/cm3. Charakteryzuje si doskona陰 ci庵liwo軼i oraz plastyczno軼i mo積a je przewalcowa na blach o grubo軼i 0,1 mikrometra i wyci庵n望 drut o 鈔ednicy 0,00009 mm. Z這to jest metalem mi瘯kim i dlatego wykorzystuje si je pod postaci stop闚 ze srebrem oraz miedzi, czyli metali twardszych od niego. Czyste z這to ma bardzo du篡 skurcz odlewniczy. Jego stopy s tej wady zazwyczaj pozbawione. Jest bardzo dobrym przewodnikiem ciep豉 a tak瞠 elektryczno軼i, niewiele ust瘼uj帷 przy tym srebru.

W powietrzu nawet po podgrzaniu nietulenia si, nie oddzia逝je na nie kwasy siarkowy, solny, azotowy ani 逝gi 穋帷e. Rozpuszcza si w gor帷ej wodzie kr鏊ewskiej i kwasie selenowym oraz rt璚i tworz帷 amalgamat. W豉軼iwo嗆 ta wykorzystywana jest do oddzielania kruszcu z piask闚 z這tono郾ych i przy afinacji2-39 oraz w technice z這cenia ogniowego.

Zdj璚ie nr 2-94.
Zdj璚ie nr 2-94. Z這to rodzime.

Z這to w czystej metalicznej postaci ma barw 鄴速, jego stopy w zale積o軼i od sk豉du maj r騜ne odcienie i tak dodatek miedzi daje czerwony odcie, srebra – zielonkawy, platyna – rozja郾ia, w niewielkiej ilo軼i z這to blednie a przy du瞠j odbarwia si upodobniaj帷 pry tym do platyny i staje si tzw. „bia造m z這tem”. Barw niebieskaw a tak瞠 szaraw nadaje z這tu 瞠lazo a pallad odcie brunatny oraz br您owy. Z這to wyst瘼uje w stanie rodzimym w formie piasku, drobnego py逝, mniejszych lub wi瘯szych grudek – samorodk闚. w Argentynie i Australii znajdowano samorodki o masie od 60 do 90 kg. Samorodne z這to to w zasadzie jego naturalny stop ze srebrem zawieraj帷y go od 1 do 40 % oraz nieznaczne ilo軼i miedzi, 瞠laza lub innych metali. Z這to znajdowane jest w z這穎nych ska zawieraj帷ych jego znikome ilo軼i. Rudy z這ta nazywane 篡這wymi cz瘰tokro odnajdywane s razem z kwarcami b康 siarczkami takimi jak piryt zwanym „z這tem g逝pc闚”. Spotyka si je tak瞠 w wielu minera豉ch oraz czasami w stopach z miedzi, o這wiem i rt璚i.

Z這to od najdawniejszych czas闚 s逝篡這 do wytwarzania wszelkiego rodzaju ozd鏏, bi簑terii i przedmiot闚 dekoracyjnych oraz wybijania monet i medali. Wykorzystywano je do z這cenia metalowych i niemetalowych przedmiot闚. w formie niezwykle cienkich folii (prze鈍ieca w闚czas niebieskawo zielon barw) nazywane „z這tem listkowym” wykorzystywane jest do z這cenia technik przylepiania. Wykonuje si tak瞠 z niego luty do 陰czenia z這ta i platyny.


2.3.8.1. Stopy z這ta


Aby zwi瘯szy twardo嗆 i wytrzyma這嗆 oraz uzyska 膨dan barw b康 zmniejszy warto嗆 z這ta, stapia si go z innymi metalami. Ta domieszka do metali szlachetnych nazywana jest w terminologii z這tniczej „ligur” albo „ligatur”. Zgodnie z polskim prawem probierczym do z這ta dodawa mo積a; srebro, mied, cynk, nikiel oraz pallad. Platyna wyst瘼uj帷a w stopie z這ta uwa瘸na jest, jako metal o tej samej warto軼i, co z這to.

Najcz窷ciej wykonywane stopy z這ta z miedzi, przyjmuj kolory od jasnozielonego przez 鄴速y do czerwonego. Barwa ta zale積a jest od wzajemnego stosunku tych metali w danym stopie. w tabeli nr 2–10 przedstawiono zazwyczaj u篡wane kolory stop闚 z這ta. Zaznaczy nale篡, i stopy z這ta o barwie niebieskiej oraz szarej s kruche i praktycznie nie nadaj si do mechanicznej obr鏏ki.

Tabela nr 2-10
Tabela nr 2-10. Barwa i sk豉d stop闚 z這ta stosowanych w z這tnictwie.

W stomatologii u篡wa si stop闚 z這ta pr鏏y 0,916 do wykonywania koron oraz pr鏏y 0,833 i 0,750 do odlew闚. w recepturze tych stop闚 poza z這tem znajdziemy zazwyczaj srebro i mied w r騜nych wzajemnych stosunkach oraz rzadziej platyn dodawan dla podniesienia twardo軼i a tak瞠 spr篹ysto軼i.

Tabela nr 2-11
Tabela nr 2-11. Barwa i sk豉d stop闚 „nowego z這ta”.

Dawniej poza wymienionymi powy瞠j stopami z這ta wytwarzano tzw. „nowe z這to” uwa瘸ne zgodnie z obecnie obowi您uj帷ymi przepisami za wyr鏏 z metalu nieszlachetnego. Zawarto嗆 z這ta w tym stopie nie przekracza豉 0,250. Wykonywano je wed逝g wielu receptur, kt鏎ych przyk豉d zawiera tabela nr 2–11.


2.3.8.2. Wykonywanie stop闚 z這ta


Stopy z這ta sporz康zane s wy陰cznie z czystych metali takich jak; z這to, srebro, oraz otrzymanych drog elektrolityczn takich jak mied, nikiel czy cynk. Zazwyczaj z貫 w豉sno軼i mechaniczne stop闚 z這ta s rezultatem u篡wania do ich sporz康zania zanieczyszczonych metali. Krucho嗆 stop闚 z這ta powodowana jest najcz窷ciej nieprawid這w obr鏏k ciepln b康 nawet nieznacznym zanieczyszczeniem o這wiem. O堯w ten przedostaje si do stopu z這ta ze z這tego z這mu zawieraj帷ego zanieczyszczenia z lutu cynowego.

Bardzo prostym jest przygotowanie stopu z這ta dwusk豉dnikowego. Pos逝篡my si tu przyk豉dem sporz康zania 20 g stopu pr鏏y 0,750 o barwie czerwonej. Pierwsz czynno軼i b璠zie odwa瞠nie na precyzyjnej wadze 15 g czystego z這ta i 5 g czystej miedzi nast瘼nie stapianych z ma陰 ilo軼i boraksu na w璕lu drzewnym. Stopiony i dobrze wymieszany pr皻em grafitowym ciek造 metal odlewa si do wlewka a po skrzepni璚iu uzyskany zlewek ch這dzi w zimnej wodzie. Wi瘯sze ilo軼i stopu z這tego stapia si w tyglach grafitowych w piecach do topienia.

W praktyce jednak by otrzyma stopy z這ta wielosk豉dnikowe o dobrych parametrach sporz康za si je wykorzystuj帷 tzw. stopy po鈔ednie. Post瘼owanie takie zapobiega potencjalnym problemom takim jak p瘯anie stopu przy walcowaniu czy ci庵nieniu.

W pierwszej kolejno軼i w tyglu grafitowym stapia si z ma陰 ilo軼i boraksu, srebro oraz mied, nast瘼nie po stopieniu odlewan do wlewaka. Dalej w tyglu stapia si czyste z這to i dodaje uprzednio odlany stop srebrowo-miedziowy, mieszaj帷 ca這嗆 pr皻em grafitowym b康 dobrze nagrzanym pr皻em 瞠laznym. Gdy otrzymamy czyst lustrzan powierzchnie stopu, odlewamy go do ogrzanego wlewaka. Uzyskany zlewek przekuwa si na kowadle do mniej wi璚ej po這wy jego grubo軼i i walcuje na blach o potrzebnej grubo軼i.

Wszystkie stopy z這ta wykonuje si w analogiczn metod, topi帷 mniejsze ilo軼i na w璕lu drzewnym a wi瘯sze w tyglach grafitowych w specjalnych piecach do topienia.

Po wykonaniu stopu zawsze trzeba sprowadzi jego ci篹ar czy jest on taki sam jak w wyliczeniach. Wlewakiem po odlaniu do niego stopionego metalu nie mo積a porusza a do zupe軟ego skrzepni璚ia stopu, poniewa wewn徠rz stopu pojawi si mog napi璚ia b璠帷e przyczyn krucho軼i uzyskanego materia逝.


2.3.8.3. Stopy z這ta bia貫go


Stopy z這ta bia貫go o barwie zbli穎nej do platyny uzyskuje si przez odbarwienie z這ta dwoma metodami.

  1. Odbarwienie palladem, otrzymujemy w闚czas tzw. bia貫 z這to palladowe nazywane tak瞠 szlachetnym.
  2. Odbarwianie niklem, otrzymujemy w闚czas tzw. bia貫 z這to niklowe.

Pierwsze stopy z這ta bia貫go uzyskano w 1912 roku i mia造 one du膨 zawarto嗆 z這ta czystego si璕aj帷ego od 0,750 do 0,800. w okresie mi璠zywojennym w Polsce w jubilerstwie wykorzystywano niemal瞠 tylko bia貫 z這to niklowe a bia貫 z這to palladowe tylko w stomatologii.

Przy sporz康zaniu bia貫go z這ta niklowego najwi璚ej problemu przysparza r騜nica temperatur topnienia jego sk豉dnik闚. Uniemo磧iwia to topienie ich razem ani jeden po drugim zgodnie z temperatur ich topnienia. Dodaj帷 z這to do stopionego niklu o temperaturze topnienia 1455 oC nast徙i du瘸 strata z這ta paruj帷ego powy瞠j 1250 oC a je郵i dodamy cynk o temperaturze topnienia 419 oC to spali si on zanim wejdzie w sk豉d stopu.

Proces uzyskiwania bia貫go z這ta ma przebieg nast瘼uj帷y. Pod grub warstw sproszkowanego w璕la drzewnego i kwasu borowego stapia si mied, potem dodaje si rozdrobniony nikiel w formie cienkich, w御kich pask闚 blachy b康 malutkich kulek. Gdy nikiel si stopi, stop odtlenia si 15 % fosforkiem miedzi w ilo軼i oko這 0,5 g na ka盥e 100 g stopu lub 20 % br您em manganowym albo magnezem w ilo軼i 0,2 g na 100 g stopu. Zwi您ek odtleniaj帷y powinien by umieszczony w tyglu najg喚biej jak si da pod powierzchni stopionego metalu. Do odtlenionego stopu dodaje si rozgrzane do czerwono軼i czyste z這to. Gdy z這to si stopi, zmniejsza si troch temperatur pieca b康 wyjmuje z niego tygiel. Po znacznym zmniejszeniu si temperatury stopu dok豉da, wyliczon ilo嗆 cynku tak by znalaz si jak najg喚biej pod powierzchni stopionego metalu. Do pieca powt鏎nie wstawia si tygiel a jego zawarto嗆 dobrze miesza si pr皻em grafitowym i po chwili odlewa kieruj帷 strumie ciek貫go metalu na 軼ian pochy這 ustawionego wlewaka.

Tabela nr 2-12
Tabela nr 2-12. Sk豉d ligury
do bia貫go z這ta niklowego.

O wiele pro軼iej przygotowuje si bia貫 z這to niklowe korzystaj帷 ze stop闚 po鈔ednich. Ligura do z這ta pr鏏y 0,583 i 0,750 ma taki sam sk豉d jak podany w tabeli nr 2-12 i mo積a j sporz康zi w wi瘯szej ilo軼i do p騧niejszego wykorzystania. Przygotowuj帷 stop po鈔edni w pierwszej kolejno軼i stapia si mied z niklem z godnie z zasadami om闚ionymi poprzednio a cynk najkorzystniej dodawa jest, jako mosi康z tj. stop po鈔edni cynku i miedzi. Mo積a tak瞠 stosowa, jako stop po鈔edni alpak z這穎n z niklu, miedzi i cynku uzupe軟ian o niewielk ilo嗆 czystego niklu w formie wi鏎闚 b康 paseczk闚 albo tak瞠 cynku pod postaci mosi康zu. Do prawid這wego wyliczenia ligury, konieczna jest znajomo嗆 sk豉du alpaki i mosi康zu.

Ligur po sporz康zeniu walcuje si na cienk blach i tnie na w御kie paski. Gdy z這to zostanie stopione ligura dodawana jest niewielkimi dawkami. Przygotowuj帷 bia貫 z這to na w璕lu drzewnym, uzyskane ziarno bia貫go z這ta zaleca si odwr鏂i i przetopi powt鏎nie z dodatkiem niewielkiej ilo軼i boraksu. Zanim zostanie odlane, trzeba je odtleni odrobin br您u magnezowego b康 fosforku miedzi albo magnezem.

Tabela nr 2-13
Tabela nr 2-13. Sk豉d stop闚 z這ta bia貫go.

Poniewa bia貫 z這to jest niezmiernie czu貫 na gwa速owne zmiany temperatury jego obr鏏ka termiczna musi by prowadzona z du膨 uwag. Temperatura 瘸rzenia nie mo瞠 by wy窺za od ciemnoczerwonego 瘸ru a po wy瘸rzeniu wyr鏏 bejcuje si rozcie鎍zonym w stosunku 1 do 10 kwasem siarkowym z domieszk paru cm3 kwasu solnego.

Pozosta這軼i stop闚 z這ta bia貫go trzeba starannie gromadzi i magazynowa oddzielnie, poniewa ich wymieszanie ze z這tem 鄴速ym powoduje jego krucho嗆 i tym samym nieprzydatno嗆 do obr鏏ki mechanicznej. Odpadki takie zazwyczaj przekazywane s do rafinacji gdy niezmiernie trudno jest uzyska z nich materia od dobrych w豉軼iwo軼iach mechanicznych.

Bia貫 z這to niklowe poza zastosowaniem w z這tnictwie by這 te u篡wane w stomatologii najcz窷ciej do wykonywania klamer i drut闚2-40.

Bia貫 z這to palladowe wykorzystuje si zazwyczaj do wykonywania koron w stomatologii oraz do oprawy brylant闚2-41. Stopy bia貫go z這ta palladowego daj si hartowa przez ich ogrzanie do temperatury czerwonego 瘸ru i gwa速owne ch這dzenie w wodzie b康 spirytusie.

Wykwaszanie stop闚 bia貫go z這ta palladowego prowadzi si tylko w 10 do 15% kwasie siarkowym, gdy zabiegowi poddaje si zimny wyr鏏 kwas nale篡 lekko ogrza.


2.3.8.4. Z這to w 鈔edniowieczu


Z這to w 鈔edniowieczu traktowano, jako najbardziej cenny surowiec do sporz康zania przedmiot闚 dekoracyjnych. Jego pochodzenie by這 cz瘰to legendarne a traktowano je niczym 鈍i皻o嗆.

W 鈔edniowiecznym almanachu cytowanego ju wcze郾ie mnicha Teofila, opisane zosta造 cztery rodzaje z這ta. Najbardziej poszukiwanym by這 to wywodz帷e si z krainy Chawila, zatem inaczej z ogrodu rajskiego. Niestety miejsca takie nigdy nie by這 a jego opis pochodzi z biblii. Nieco mniej cenne w ocenie autora by這 tzw. z這to arabskie, czyli jego stop z miedzi o pi瘯nej czerwonej barwie. Kolejnym rodzajem z這ta by這 tzw. z這to hiszpa雟kie, ca趾owicie wymy郵one wytwarzane przez niewiernych m.in. z cia豉 bazyliszka. Na koniec znajduje si tam te opis z這ta piaskowego, czyli rzeczywisty spos鏏, znany tak瞠 wsp馧cze郾ie, pozyskiwania kruszcu przez wyp逝kiwanie piasku. i tak w rozdziale „O z這cie z kraju Ewilat” czytamy; „Wiele jest rodzaj闚 z這ta, celniejsze z pomi璠zy tych wydaje kraj Ewilat, kt鏎en rzeka Gyon oblewa wed逝g geenezy. 砰造 tego podziemne odkrywaj ludzie w sztuce biegli, wykopuj, a oczy軼iwszy w ogniu, i wypr鏏owawszy w piecu do wyrob闚 swoich u篡waj.” Dalej w rozdziale „O z這cie arabskiem” dowiadujemy si, i; „Jest tak瞠 z這to arabskie najcenniejsze i nadzwyczajnej czerwono軼i, kt鏎ego u篡wanie w najdawniejszych naczyniach cz瘰to si napotyka. Podobnego gatunku u篡waj tera幡iejsi r瘯odzielnicy, dodaj帷 do bladego z這ta pi徠 cz窷 miedzi czerwonej, i wielu nieostro積ych oszukuj. Aby si ustrzedz tego zawodu, w這篡 trzeba wyr鏏 do ognia, wtedy je瞠li z這to jest czystem, nie straci swego po造sku, je瞠li za mieszano, straci ca陰 鈍ietno嗆.” a w rozdziale „O z這cie hiszpa雟kiem” przeczyta mo積a; „ Znajduje si te z這to, hiszpa雟kiem zwane, kt鏎e si otrzymuje z czerwonej miedzi, proszku bazyliszkowego i krwi ludzkiej oraz octu. Narody poga雟kie, kt鏎ych bieg這嗆 w tej sztuce jest znan, tworz sobie bazyliszk闚 w taki spos鏏. Maj pod ziemi dom, u g鏎y i w spodzie i z ka盥ej strony kamienny, z dwoma okienkami tak szczup貫mi, 瞠 przez nie zaledwie co widzie mo積a; tam umieszczaj dwa stare koguty, dwunasto lub pi皻nastoletnie i dodaj im obfitej 篡wno軼i. Te gdy si utucz, skutkiem gor帷a t逝szczu parz si i znosz jaja. Po zniesieniu jaj wyjmuj si koguty, a wsadzaj ropuchy, kt鏎eby jaja wysiadywa造, a kt鏎ym daje si chleba na po篡wienie. z jaj tych wyl璕aj si samczyki do kurzych kurcz徠 podobne, kt鏎ym po siedmiu dniach wyrastaj w篹owate ogony, i zarazby si w ziemi wkopa造, gdyby pod這ga domu nie by豉 kamienn. Zaradzaj帷 temu ich dozorcy, maj okr庵貫 naczynia miedziane, bardzo obszerne, i ze wszystkich stron podziurawione, z ciasnemi o軼ie瘸mi; do tych wk豉daj owe stworzenia, a o軼ie瞠 przykrywaj miedzianemi pokrywkami i w ziemi zakopuj, a wchodz帷 przez dziury rozdrobnion ziemi 篡wi si przez sze嗆 miesi璚y. Po up造wie tego czasu wydobywaj si i na obfitym ogniu k豉d, a si w nich zwierz徠ka zupe軟ie spal. Po ostudzeniu wyjmuj si i tr starannie z dodaniem krwi ludzkiej w jednej trzeciej cz窷ci z cz這wieka rudego, kt鏎a wysuszon i start by powinna. Dwie te cz窷ci sk豉dowe skrapiaj si ostrym octem w czystem naczyniu; potem si bior jak najcie雟ze blaszki z najczystszej miedzi czerwonej, smaruj z obu stron rzeczon zapraw i k豉d si do ognia. Gdy si do bia這軼i rozgrzej, wyjmuj je, gasz w tej瞠 samej zaprawie i obmywaj, i tak d逝go to powtarzaj a zaprawa zupe軟ie mied przegryzie, a ta i wagi i barwy z這ta nie nabierze. To z這to zdatne jest do wszelkich wyrob闚.” i na koniec jeszcze „O z這cie piaskowem”; „Jest z這to piaskowe znajduj帷e si na brzegach Renu tym sposobem: kopie si piasek w tych miejscach, gdzie jest nadzieja znalezienia (z這ta), i k豉dzie si na drewnianych p造tach. Potem zlewa si wod cz瘰to i starannie, a po sp逝kaniu piasku pozostaje najmielsze z這to, kt鏎e si do osobnego naczy鎥a zbiera. Gdy si naczy鎥o do porowy nape軟i, dodaje si rt璚i i r瘯 mocno si rozciera, dop鏦i si zupe軟ie nie zmiesza, a w這篡wszy je w cienkie p堯tno wytrz御a si rt耩, co za pozostanie k豉dzie si do tygla i topi.



2-29W miskach wykonanych z irydu mo積a rozpuszcza z這to w wodzie kr鏊ewskiej.

2-30Apreturowanie, proces wyka鎍zania przedmiot闚 polegaj帷y na nasyceniu ich odpowiednimi 鈔odkami chemicznymi, maj帷ymi nada im po造sk, uodporni na dzia豉nie wody, ciep豉, ognia itp.

2-31Srebro odbija 94 % promieni 鈍ietlnych.

2-32Srebro mo積a przewalcowa na blach o grubo軼i 0,00025 mm i wyci庵n望 z niego drutu o znikomej 鈔ednicy.

2-33W staro篡tno軼i wykorzystywano naturalny stop srebra ze z這tem znany pod nazw elektrum.

2-34W okresie II wojny 鈍iatowej Niemcy opracowali stop znany pod nazw „Silca” przeznaczony do zastosowania w stomatologii o sporej odporno軼i na ciemnienie w ustach, ale szybko zu篡waj帷y si z uwagi na ma陰 twardo嗆. Wyr騜nia造 si za to 豉two軼i obr鏏ki, co by這 powodem jego sporej popularno軼i.

2-35Stopy srebra tr鎩sk豉dnikowe, srebrowo-miedziowo-nikolowe s do嗆 mocno rozpowszechnione w Ameryce.

2-361 kg srebra o temperaturze 1020蚓 poch豉nia 2000 mm3 tlenu z powietrza.

2-37Tlenek miedziawy w temperaturze pokojowej to czerwona krystaliczna substancja, nierozpuszczaj帷a si w wodzie a rozpuszczaj帷a si w st篹onym kwasie solnym.

2-38Tlenek miedziowy w temperaturze pokojowej to czarny, drobnokrystaliczny proszek, nierozpuszczalny w wodzie a rozpuszczaj帷y si w kwasach i w roztworze amoniaku.

2-39Afinacja to wydobywanie z這ta z rudy.

2-40Dobr jako軼i cechowa造 si stopy bia貫go z這ta niklowego znane, jako „Darico” o pr鏏ie od 0,833 do 0,835. Zgodnie z zasadami firmowymi producenta tego stopu Degussy obr鏏ka cieplna obejmowa豉 takie warunki jak; zakaz nag貫go studzenia w wodzie, temperatura 瘸rzenia nie wi瘯sza ni 830 do 850 oC , 瘸rzenie prowadzone na blasze 瞠laznej grubej na 1 do 2 mm, powolne ch這dzenie na s豉bo przewodz帷ym ciep這 podk豉dzie trwaj帷e od 10 do 15 minut, do momentu uzyskania temperatury wyrobu takiej by dawa這 si go bez poparze uj望 r瘯.

2-41Do najbardziej rozpowszechnionych firmowych stop闚 bia貫go z這ta palladowego daje si zaliczy stopy niemieckie znane, jako Pallig b康 Dualloy. Maj one w豉軼iwo軼i mechaniczne por闚nywalne z najlepszymi rodzajami z這ta barwnego. Przyk豉dowy sk豉d stopu Palliag Prima M jest nast瘼uj帷y; 23 % palladu, 5 % z這ta a pozosta豉 cz窷 to srebro. Obr鏏ka cieplna tych stop闚 jest taka sama jak stop闚 z這ta 鄴速ego.